Waarom doe je je hand voor je mond als je schrikt?

Claudia van Rouendal uit New York en Renée Kruisinga uit Groningen dachten bij de beelden van het drama op Koninginnedag precies hetzelfde: waarom slaan mensen hun hand voor de mond als ze ergens van schrikken? „Is dat een instinctieve reactie?”

Het is misschien wel het meest tekenende beeld van afgelopen Koninginnedag: prins Willem-Alexander en prinses Máxima die net beseffen wat er is gebeurd en, met afschuw én hand voor de open mond, toekijken.

„Een natuurlijke respons”, denkt primatoloog Jan van Hooff. „In zo’n situatie voel je opeens een geweldige emotie, het is onthutsend, verrassend, letterlijk verschrikkend. Emoties die zich zouden kunnen manifesteren in een schreeuw, in kreten van verbijstering, maar omdat je dat wilt tegengaan, doe je uit bescherming je hand voor je mond. Je smoort als het ware je kreet.”

Waarom? Van Hooff, die meteen aangeeft dat er geen systematisch onderzoek naar de handeling is gedaan, denkt dat het van oudsher uit bescherming is. „In bepaalde situaties is het natuurlijk van belang om, juist als je schrikt, verborgen te blijven. Je onderdrukt je reactie omdat die weer gevaarlijk kan zijn.”

De handeling behoort volgens Van Hooff van oudsher tot het menselijke repertoire en iets soortgelijks is zelfs bij apen waargenomen. Hierin wordt hij tegengesproken door collega-primatoloog Frans de Waal die meent dat de handeling een ‘geritualiseerd vertoon van remming’ is omdat we ‘van jongs af leren niet in het openbaar te gillen’.

De Waal: „Apen hebben deze remming niet, of meestal niet, en zouden dus luid vocaal gereageerd hebben. Hetgeen mogelijk niet beleefd is, maar wel handig want op deze manier weet iedereen meteen dat er iets aan de hand is.”

Van Hooff gelooft niet in deze culturele verklaring. „Het is anders dan wanneer je bij een gaap je hand voor je mond houdt. Dat doe je omdat het fatsoenlijk is, dat is cultureel geritualiseerd. Maar hier is echt sprake van een onmiddellijke instinctieve reactie. Het is een reflex. Je merkt het al als je het zelf naspeelt. Je ademt diep in met een ruk, de uitademing stokt, je slaat je hand voor je mond of soms zelfs voor je hele gezicht, je blijft kijken, maar de kreet wordt onderdrukt.”