Pandemie of paniek

Is er reden voor paniek over een nieuwe en ongekende varkensgriep of is er reden voor paniek over een zich muterende menselijke paniek? De Europese ministers van Volksgezondheid waken voor paniek. Ze hebben besloten geen reisverboden in te stellen. Maar China heeft, de perikelen met het SARS-virus in het achterhoofd, de jacht in Hongkong geopend. Wie maar een beetje verhoging heeft, wordt in quarantaine gezet.

Eerder al had de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) fase 5 afgekondigd, de laatste stap voor fase 6 die een pandemie aankondigt. Volgens directeur-generaal Chan van de WHO is het de vraag of de N1H1-griep ook op een ramp uitdraait. Maar deze griep is wel een „uitgelezen kans voor de internationale gemeenschap om paraatheid en respons” op te voeren, aldus Chan.

Dat klinkt allemaal behoorlijk panisch, hoewel het aantal dodelijke slachtoffers op mondiale schaal zelfs volgens de meest onrustbarende cijfers tot nu toe nog altijd beduidend lager is dan het aantal mensen dat in Nederland jaarlijks aan een reguliere griepgolf bezwijkt. De onrust wordt dan ook ten dele veroorzaakt door het taalgebruik. Het begon met de verwijzing in de naam naar varkens. Als dan ook nog sprake is van pandemie lijkt de dood al snel op de loer te liggen.

Maar dat hoeft niet zo te zijn. De term pandemie betekent niet meer dan dat een ziekte zich over alle volkeren verspreidt. Omdat ook in de VS een peuter is overleden aan het mogelijk in Mexico ontstane virus – en de ziekte inmiddels in circa twintig andere landen, zoals in Nederland, is waargenomen – ligt mondiale verspreiding in het verschiet.

Dat is de reden dat de WHO nu centraal actie onderneemt. Regeringen kunnen in fase 5 ingrijpende maatregelen treffen. Bijvoorbeeld door grootschalige vaccinatie, waar de farmaceutische industrie zich nu op dient voor te bereiden. In Nederland is minister Klink (Volksgezondheid, CDA) daar al mee begonnen. GGD’en en andere autoriteiten hebben nu verregaande bevoegdheden waar de burger zich naar moet voegen.

Bij dreigende pandemie is zulke centrale regie verstandig. Maar dat roept wel de vraag op of er op decentraal niveau tot nu toe adequaat is geopereerd. De Mexicaanse regering is, oog in oog met een economisch drama, boos dat ze eenzijdig de schuld krijgt. Maar indien het nieuwe griepvirus inderdaad zijn oorsprong heeft in Mexico, dan wijst veel erop dat de autoriteiten daar laks hebben gereageerd. Als er sneller een accurate diagnose was gesteld, had de WHO nu wellicht niets hoeven doen. Een virusuitbraak in één haard laat zich nog indammen, drie haarden niet meer.

Centralisme is daardoor onvermijdelijk geworden. Maar dat wil niet automatisch zeggen dat alles nu moet worden overgelaten aan de centrale commandoposten van de WHO en de regeringen. Het is cruciaal dat er op decentraal niveau wordt gesurveilleerd en gediagnosticeerd, zodat de experts op centraal niveau de gegevens kunnen analyseren en daarna omzetten in maatregelen.

Zo’n zorgvuldige mix van decentrale en centrale actie heeft een dubbel doel: de pandemie én de paniek beheersen.