Op zoek naar een reden voor een zinloze daad

Hoe belangrijk is het voor slachtoffers om antwoord te krijgen op de vraag ‘waarom’?

Een rechtsfilosoof, een sociaal psycholoog, een traumadeskundige en een mediasocioloog leggen uit.

Fase vier in het proces van verwerking: de gemeenschap verwerkt gevoelens van verdriet en ontzetting met elkaar. (Foto Merlin Daleman) Nederland, Apeldoorn, 01-05-09 Kerkdienst in de Grote kerk. © Foto Merlin Daleman Daleman, Merlin

Het zou zomaar kunnen dat nooit bekend wordt waarom Kars T. donderdag in Apeldoorn een aanslag op het Koninklijk Huis wilde plegen. Ingeklemd in zijn verkreukelde zwarte Suzuki heeft T. volgens de politie alleen een bekentenis afgelegd. Huiszoekingen en verhoren van derden hebben voorzover bekend geen motief opgeleverd.

Een paar dagen na Koninginnedag is het leven van Karst T. nog altijd een vraagteken. Hij wás onlangs ontslagen als beveiliger. Hij móést zijn woning in Huissen uit wegens geldproblemen. Hij wás eenzelvig, maar geen Einzelgänger. Het beeld is: Karst T. was een dolgedraaide man die een wanhoopsactie beging. Dat moet wel als je met een kleine Swift een flinke bus probeert te rammen – en dat zonder gordel om.

Kars T. sleurde zes onschuldige mensen mee de dood in. Hij kan niet meer strafrechtelijk worden vervolgd. Wat hem dreef, blijft mogelijk altijd onduidelijk.

Hoe erg is dat?

De zaak van Karst T. heeft een „politieke dimensie”, zegt rechtsfilosoof Afshin Ellian. „Het doelwit was de koninklijke familie. Dat onderscheidt de zaak van een willekeurige schietpartij op een school zonder politiek motief. En dat maakt de zaak uniek in mijn ogen. Ik ken geen andere politieke aanslag waarbij we zo weinig weten van de dader.”

Strafrechtelijk onderzoek is essentieel voor preventie, zegt Ellian. „Weet je wat de motieven van een dader zijn, dan weet je wie je in de toekomst in de gaten moet houden. Van deze gast weten we helemaal niets. Denk aan Mohammed B. en Volkert van der G. Ik denk dat 99 procent van de Nederlanders weet waarom Theo van Gogh en Pim Fortuyn zijn vermoord. Dat is erg geruststellend. Het sluit een hoop complottheorieën en andere flauwekul uit.”

Het willen weten komt voort uit behoefte aan veiligheid, meent Hans van de Sande, docent sociale psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG). „Mensen zijn altijd bezig met het verzamelen van informatie. In wezen zijn alle mensen amateurwetenschappers. Zeker als het menselijk gedrag betreft. Iedereen is in die zin amateur sociaal-psycholoog. Dat kun je herleiden op het evolutionaire voordeel dat je met informatie noodgevallen kunt voorkomen.”

In de dodemansrit van Karst T. lijkt vooralsnog iedere logica te ontbreken. Met name de „zinloze dood” van de omstanders die hij schepte, is voor de buitenwereld onacceptabel, zegt Ad Oud, psychotherapeut en traumadeskundige bij Arkin, onderdeel van GGZ Amsterdam. Algemeen geldt: hoe onnatuurlijker de dood, des te lastiger de verwerking.

Oud: „Als iemand oud en ziek sterft, kunnen nabestaanden zich daarmee gemakkelijker verzoenen. Zelfs als een Nederlandse militair in Afghanistan sterft, dan weet de familie: het was voor een vredesmissie. Gaan mensen dood door een dronken automobilist, een roofoverval of zinloos geweld, dat is dat niet zo snel goed te praten. Dan moet je als nabestaande actief op zoek naar zingeving. Zoals de vader van Joes Kloppenburg die een stichting tegen zinloos geweld oprichtte.”

De frustratie van de traumaverwerking is natuurlijk het grootst bij de naasten. „Jij en ik staan verder van de gebeurtenissen af. Wij zijn wel geschokt, maar hebben niets persoonlijks te verwerken. Volgende week is het weg, dan gaan we over tot de orde van de dag. Het blijft een verhaal van de tv. In ons leven is niets radicaal veranderd.”

Toch moeten ook ‘de mensen thuis’ een incident als in Apeldoorn kunnen plaatsen, zegt mediasocioloog Peter Vasterman. „Er is een groot verschil tussen daden met een duidelijk geïnspireerd motief en een daad als deze. Bij Mohammed B. en Volkert van der G. begrijpen we het motief. Hier proberen we het nog ‘een plek te geven’, ergens in te passen, juist omdat het zo’n belangrijk incident is.”

Ook de media kunnen weinig, constateert Vasterman. „Normaal gesproken gaan ze in op de motieven, en krijg je documentaires te zien over de groep waartoe de dader behoort. Nu zie je vooral herhalingen, en vrij inhoudsloze verhalen van mensen die een dag later naar het monument De Naald komen. Het incident biedt weinig aanknopingspunten.”

De ervaring leert: „Er zal altijd één verklaring dominant worden. Dat is het verhaal dat we volgend jaar met Koninginnedag in de terugblik zullen zien. Het zal níét het verhaal zijn van een doorgedraaide eenling zonder motief. Daar kunnen we niet mee leven. Ik verwacht een verhaal rond de maatschappelijke discussie over uitsluiting van mensen.”

Ofwel Karst T. als gefrustreerde antiheld die wraak neemt, slachtoffer van de economische crisis in een almaar killer wordende samenleving. Een dakloze in een hyperindividualistische maatschappij waarin iedereen, via internet of in het echt, zijn plaats probeert op te eisen.

Of dat verhaal ook sluitend is, doet eigenlijk niet ter zake, volgens Vasterman. Neem Volkert van der G. Dat was toch vanaf de eerste minuut die links-radicale dierenactivist die de rechts-populistische Fortuyn uitschakelde? In werkelijkheid betwijfelde het Openbaar Ministerie (OM) het politieke motief tot op de laatste dag van het hoger beroep. Het OM speculeerde over een persoonlijk motief. Niet compassie met de zwakkeren, maar afgunst op de verbale en charismatische kwaliteiten van Fortuyn zou Van der G. hebben gedreven.

Van der G. is veroordeeld tot achttien jaar cel. Karst T. stierf afgelopen vrijdagnacht om 02:58 uur aan zijn verwondingen en zal nooit voorkomen. De maatschappij heeft behoefte aan rechtvaardigheid, zegt rechtsfilosoof Ellian. „De afgelopen dagen had je al die kerktypes op televisie. Er heerste een serene atmosfeer van verzoening. Terwijl zes mensen zijn doodgereden! Ik zeg niet dat je zo’n dader direct aan de hoogste boom moet opknopen, maar toch.”

Verzoening zonder vergelding is lastig. Traumapsycholoog Ad Oud ziet het bij slachtoffers van criminaliteit die weten dat de dader nog vrij rondloopt. „Het stagneert de verwerking. Als iemand is veroordeeld, keert je gevoel van veiligheid terug. Zo niet, dan verlies je je onschuld.”

    • Freek Schravesande
    • Eppo König