Wraak in twee culturen

Uiterst links Jared Diamond. Jared Diamond, de Amerikaanse bestsellerauteur en hoogleraar geografie aan de University of California in Los Angeles (UCLA), is in de problemen gekomen door een artikel over wraak dat hij een jaar geleden in The New Yorker schreef. De moderne, beschaafde maatschappij, zo beschreef hij daarin, laat rechtspleging aan de staat over, en dat is natuurlijk ook goed. Maar, ging hij verder, daarmee negeren we een van de sterkste menselijke emoties: wraaklust. Er zijn samenlevingen waarin mensen het normaal en heel bevredigend vinden om het recht in eigen hand te nemen, aldus Diamond, en het ook prima vinden om daarbij te moorden. Jared Diamond, Sachbuchautor, Schriftsteller, USA - 01.11.2005 ullstein bild - Schleyer

Jared Diamond, de Amerikaanse bestsellerauteur en hoogleraar geografie aan de University of California in Los Angeles (UCLA), is in de problemen gekomen door een artikel over wraak dat hij een jaar geleden in The New Yorker schreef. De moderne, beschaafde maatschappij, zo beschreef hij daarin, laat rechtspleging aan de staat over, en dat is natuurlijk ook goed. Maar, ging hij verder, daarmee negeren we een van de sterkste menselijke emoties: wraaklust. Er zijn samenlevingen waarin mensen het normaal en heel bevredigend vinden om het recht in eigen hand te nemen, aldus Diamond, en het ook prima vinden om daarbij te moorden.

In zijn New Yorker-artikel Vengeance Is Ours: What can tribal societies tell us about our need to get even? (21 april 2008) gaf Diamond een voorbeeld, uit Nieuw-Guinea. Daniel Wemp van de Handa-stam nam wraak op de moord op zijn oom door de Ombal-stam. Het kostte al met al in drie jaar tijd zo’n dertig mensen en driehonderd varkens het leven, Isum van de Ombal-stam raakte verlamd aan zijn benen. Daniel was daar uiterst tevreden mee, schreef Diamond, die in 1998 de Pulitzerprijs kreeg voor zijn boek Guns, Germs And Steel: The Fates of Human Societies, en wiens boek Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed (2004) onlangs nog een bestseller werd.

Maar de Nieuw-Guinese stammen hebben op het gebied van rechtspleging en wraak inmiddels kennelijk ook iets van de westerse samenleving geleerd: Hup Daniel Wemp en Henep Isum Mandingo stappen nu naar de rechter om Jared Diamond aan te klagen wegens smaad. Ze eisen tien miljoen dollar. Want Diamond, zeggen ze, beschuldigt hen van ‘serieuze criminele activiteiten [...] waaronder moord.’

De zaak kwam op gang na een onderzoek van de website StinkyJournalism.org, onderdeel van het Art Science Research Laboratory, een non-profit organisatie in New York. Die hadden drie onderzoekers naar het gebied gestuurd om Diamonds verhaal te controleren en kwamen er al snel achter dat Isum helemaal niet verlamd is. En dat zou nog maar één van de vele fouten in het verhaal zijn: stammen worden door elkaar gehaald, citaten uit de duim gezogen. Jared Diamond zou jaren eerder alleen met Daniel, zijn chauffeur, gesproken hebben, voornamelijk tijdens hun ritjes in de auto, en maar één keer bij een wat officiëler interview echte aantekeningen hebben gemaakt.

Het ligt voor de hand om te denken dat Jared Diamond allerlei stoere verhalen van de jongen die hem destijds rondreed, naderhand uit zijn hoofd heeft opgetikt, toen hij het idee kreeg voor een artikel over wraak in verschillende culturen. Het artikel eindigt met het verhaal van Diamonds joodse schoonvader, inmiddels overleden, die er zijn leven lang spijt van heeft gehad dat hij de moord op zijn moeder, zus en nichtje niet heeft gewroken toen hij in 1944 met een geladen pistool in zijn hand voor de moordenaar stond. In plaats daarvan rekende hij op de regering. De moordenaar werd inderdaad ‘berecht’, maar kwam na een jaar alweer vrij.

The New Yorker heeft tegen Associated Press gezegd geen commentaar te kunnen geven en achter Diamond te staan, die ook zwijgt. Ze wachten af. En eigenlijk moet Diamond natuurlijk blij zijn dat de Papoea’s hem niet zijn komen vermoorden. Want dat is volgens zijn eigen artikel hoe ze wraak aanpakken, in Nieuw-Guinea.