Het mysterie van de verdwenen bijen

De sterfte van bijenvolken bij Nederlandse imkers is de afgelopen zes jaar verdubbeld. Ook elders in de wereld neemt bijensterfte alarmerend toe. Wetenschappers komen met uiteenlopende verklaringen. De Wageningse onderzoeker Tjeerd Blacquière schrijft de Nederlandse bijensterfte toe aan ziekteverwekkers, met als belangrijkste de varroamijt. Spaanse onderzoekers zien de oorzaak in de eencellige parasiet Nosema ceranae.Maar zijn deze ziekten oorzaak of gevolg? Franse bijenhouders rapporteren dat ziektes zoals de varroamijt toenamen in gebieden waar het systemische insecticide Gaucho (werkzame stof imidacloprid, een neonicotinoide) werd gebruikt. Dit middel pas je niet toe door bespuiting, maar door het dompelen van zaden. Neonicotinoiden zijn al in minieme concentraties giftig voor insecten en niet giftig voor vogels en zoogdieren. Na het zaaien wordt de werkzame stof in de gehele plant (systemisch) opgenomen. Probleem is dat het middel ook giftig is voor nuttige insecten. Bijen eten stuifmeel en nectar en worden zo blootgesteld. Het Franse Comité Scientifique et Technique, dat adviseert over de toelating van gewasbeschermingsmiddelen, stelde in 2004 vast dat imidacloprid mede verantwoordelijk is voor de bijensterfte. Zonder er acuut aan te overlijden verliezen bijen hun oriëntatievermogen en kunnen minder goed hun taak volbrengen. Het volk raakt ondervoed en vatbaarder voor ziekten. Zulke effecten worden niet gesignaleerd door toxiciteittests, omdat die alleen sterfte meten.Pas enkele jaren na het Franse verbod op imidacloprid in 1999 nam de varroamijt af. De verklaring is dat imidacloprid in de bodem minder snel wordt afgebroken dan voorzien en navolgende gewassen het opnemen.Ook het Duitse instituut Julius Kühn vond de aanwijzingen voor schadelijkheid voor bijen overtuigend genoeg om het systemische insecticide clothianidine als schuldige aan te wijzen voor het massale verlies van bijenvolken in Baden-Württemberg. Producent Bayer betaalde 2 miljoen euro compensatie aan imkers. Ook Italië en Slovenië hebben imidacloprid en clothianidine verboden.In Nederland daarentegen heeft het College voor de Toelating van Bestrijdingsmiddelen (CTB) de gebruiksmogelijkheden van deze stoffen gestaag verruimd.

Dr. Jeroen P. van der Sluijs Universiteit Utrecht

Dr.ir. Henk A. Tennekes directeur ETS Nederland BV, Zutphen

    • Henk A. Tennekes
    • Jeroen P. van der Sluijs