Docu: doof en Joods in Auschwitz

Hoe de dove Joodse Anna van Dam Auschwitz overleefd had, dat verhaal wilde de jonge dove filmer Tom Linszen vertellen. Met co-regisseur Willy Lindwer lukte het: ‘Anna’s stille strijd’.

Gebarentaal: Anna van Dam en Tom Linszen in Auschwitz, in ‘Anna’s stille strijd’

„Ik ben doof, maar ik wil filmer worden”, zegt de 28-jarige Tom Linszen in het Amsterdamse dovenontmoetingscentrum. Hij wil horenden vertellen over doven en tegen doven zeggen: „Word wakker. Laat jezelf zien, ga met horenden in discussie en vergeet dat je vroeger te horen kreeg: Dat kun je niet, want je bent doof. Je kunt het wél.”

Tom is co-regisseur van Anna’s stille strijd, een documentaire, geheel op ‘Lindweriaanse’ wijze gemaakt door Willy Lindwer. Toen Tom het verhaal hoorde van Anna van Dam (1927), een dove Jodin die Auschwitz overleefde, wist hij het meteen: hij moést het vastleggen. Een avondje googelen bracht hem bij Lindwer. „Dat is niet zomaar iemand”, dacht hij toen hij las dat Lindwer een Emmy Award en een Gouden Kalf had gewonnen. Zijn oeuvre telt alleen al over de oorlog meer dan twintig films. „Kan ik zomaar een e-mail sturen en hem vragen met mij samen te werken?” vroeg Tom zich af. Hij deed het.

In zijn woonplaats Jeruzalem aarzelde Lindwer. „In mijn lange carrière had ik, dacht ik, in mijn films alles al gezegd. Ook emotioneel wilde ik niet meer”, zegt Lindwer. Hij zag ook obstakels. Tom wist weinig over de Jodenvervolging, over Auschwitz en hij had nog nooit een documentaire gemaakt. Maar het verhaal van dove Joden in de oorlog was nog nooit verteld. Het is een wonder dat Anna nog leeft. Hitler begon in 1933 met zijn sterilisatieprogramma waarvan tienduizenden doven het slachtoffer werden. Hij wilde een zuiver arisch ras, waar doven niet in pasten. Ze kregen een bordje om met ‘doofstom’ erop, dat Anna in Auschwitz afdeed. Lindwer voegde Anna’s verhaal samen met dat van een dove jongen die filmer wil worden.

De documentaire, die Lindwer zelf filmde, bedient zich van gebarentaal, maar is ook van stemmen voorzien. Op het Amerikaanse Deaf Rochester Filmfestival kregen Lindwer en Tom eind vorige maand de prijs voor de beste film.

Afgelopen week ging hij in première in het dovenontmoetingscentrum, voor doof en horend, Joods en niet-Joods publiek.

De enige horende in de film is Anna’s inmiddels overleden nicht Jettie, die een ontroerende rol speelde. In Auschwitz zorgde ze ervoor dat Anna’s doofheid onopgemerkt bleef. Dat lukte niet altijd. „Anna kreeg veel stok- en zweepslagen. Ze hoorde geen bevelen. Ik leefde voor twee”, zegt Jettie, die brood terugpakte als dat van Anna werd gestolen.

Anna en Tom zijn altijd in beeld als ze ‘praten’. We zien hen in Anna’s geboortestad Antwerpen, in Auschwitz waar ze zeven maanden was en in het archief van de Dossinkazerne in Mechelen, sinds 1942 een verzamelkamp voor Belgische Joden. Hier krimpt Anna ineen als haar identiteitskaart en die van haar ouders uit een envelop tevoorschijn komen. Op cruciale momenten heeft de film geen geluid.

Geluid is essentieel voor film en voor de regie, waarvan het geluid deel uitmaakt, houdt zich aan een strikt concept. Op de Filmacademie werd Tom Linszen afgewezen. „Ze hadden moeite met me”, vertelt Tom. „Een dove weet niet hoe een vallend kopje of een remmende trein klinkt. Dat moet een regisseur weten, vonden ze. Maar ik ben er niet boos meer om, zeker niet nu ik van Willy zoveel heb geleerd.”

Tom heeft geduld en doorzettingsvermogen. Hij volgde, met twee tolken, drie maanden een opleiding aan de Filmacademie in New York. Hij maakte een film over een dove brandweerman. „Zie je, het kan. De ene dove wordt brandweerman, de andere filmer. Ik probeerde er ook het geluid te doen, maar de docent zei dat ik moest samenwerken. Dat was waar. Want ik heb niks met geluid.”

De documentaire ‘Anna’s stille strijd’ van Tom Linszen en Willy Lindwer wordt maandag 4 mei uitgezonden op tv, Nederland 2, 16.10-17.00 uur.