De magneetwerking van spoken

Spoken wijzen de weg naar wat de wetenschap nog niet weet. Of kan de hersenwetenschap ze verklaren? Ellen de Bruin

Ghostbusters(Logo) (1984) Dir: Ivan Reitman Ref: GHO011AU Photo Credit: [ Columbia / The Kobal Collection ] Editorial use only related to cinema, television and personalities. Not for cover use, advertising or fictional works without specific prior agreement Spoken wijzen de weg naar wat de wetenschap nog niet weet. Of kan de hersenwetenschap ze verklaren? The Picture Desk

Het was oktober 1992. De gekwelde geest van Raymond Tunstall, een geestelijk gestoorde Brit, spookte al enkele decennia door het Noord-Londense huis waar de man in de jaren zestig zelfmoord had gepleegd. ‘Pipes’ noemden de nieuwe bewoners hem, vanwege zijn gewoonte om achter de muren op de buizen van de waterleiding te kloppen. Klinkt als een koosnaampje, maar de bewoners waren wel degelijk doodsbang voor de klopgeest, vooral omdat hij bezit dreigde te nemen van hun oudste dochter.

Bij de BBC geloofden ze er allemaal niets van. Dus stuurden ze een aantal bekende televisiepersoonlijkheden naar het huis om het verhaal in een anderhalf uur durende live-uitzending tot op de bodem uit te zoeken. Al snel lijkt de BBC de klopgeest dan te ontmaskeren: een van de dochtertjes wordt betrapt terwijl ze op de waterleiding zit te tikken. Maar daarna klinkt er getik vanaf een plek waar niemand is. En na zo’n drie kwartier begint de situatie volledig uit de hand te lopen: voorwerpen beginnen uit zichzelf te bewegen, er verschijnen vreemde vlekken in het tapijt – zelfs raakt een van de presentatoren in de BBC-studio door een geest bezeten.

In het hele land trapten mensen erin. Ook al werd de fakedocumentaire Ghostwatch op de avond van Halloween uitgezonden en stond in de begintitels duidelijk dat het script van de hand van Stephen Volk was. In februari 1994 beschreven Britse kinderpsychiaters in het wetenschappelijk tijdschrift British Medical Journal twee kinderen die posttraumatische stress-stoornis hadden gekregen nadat ze naar de uitzending hadden gekeken – de eerste beschrijving van posttraumatische stress-stoornis door een televisieprogramma in de medische literatuur.

SÉANCE

Stephen Volk vertelt het zichtbaar trots. Begin van deze maand was hij een van de sprekers op het symposium Hauntings: The Science of Ghosts, onderdeel van het jaarlijkse wetenschapsfestival van de universiteit van Edinburgh. “In feite probeerden we een grootschalige séance te organiseren, waarbij mensen in het hele land spontaan geesten zouden gaan waarnemen”, vertelt hij. En dat lukte.

Volk zelf zegt niet in geesten te geloven. Maar volgens Caroline Watt, parapsychologisch onderzoeker aan de universiteit van Edinburgh, heeft een op de tien mensen weleens een geestverschijning meegemaakt. Dat wil zeggen: de aanwezigheid gevoeld, gezien, gehoord en/of geroken van iemand die op dat moment niet aanwezig was. Iets meer vrouwen (58 procent) dan mannen zeggen zo’n verschijning te hebben ervaren. 60 procent van de mensen is op zo’n moment alleen, meestal in een bekende omgeving. Vaak zijn deze mensen ontspannen, doen ze routineklusjes. Opvallend is dat maar liefst de helft van de mensen die kort geleden een dierbare hebben verloren, de aanwezigheid van die persoon nog weleens zegt te ervaren. Er zijn verschillende interviewstudies gedaan waarin weduwen vertellen dat ze hun overleden man weer in huis hebben gezien, de crème ineens weer hebben geroken die hij altijd gebruikte, of voelen hoe hij ’s nachts in bed tegen hun rug aan ligt.

En daarmee hebben we de vragen wie, waar en wanneer wel beantwoord, zegt Watt. Rest de vraag: hoe komt het dat mensen geesten waarnemen?

TONIJN

Het licht dooft in het mooie oude anatomisch theater van de universiteit, waar honderd jaar geleden in lijken werd gesneden en nu het spokensymposium plaatsvindt. Muziek klinkt: de galmende eerste akkoorden van Carl Orffs Carmina Burana. Op een groot scherm wordt de tekst geprojecteerd: “Oh, four tuna! Bring more tuna!” Er staan plaatjes bij van mensen die met tonijn in de weer zijn. Binnen seconden hangen de aanwezigen slap van het lachen over de houten collegebankjes; tranen lopen over wangen. Dat de eigenlijke tekst (O fortuna, velut luna) over de gruwelijke onzekerheid van het menselijk lot gaat, is niet meer te verstaan: Orffs tekst gaat verder met statu variabilis, maar met de ondertitel “statuary on his knees” (plus plaatje van knielend beeldje) erbij, is dát wat je verstaat. (Het filmpje is helaas onlangs om copyrightredenen van YouTube gehaald.)

Het is een klassiek voorbeeld van een mondegreen, of een ‘Mama Appelsap’, zoals het grappig verkeerd verstaan van liedteksten de laatste tijd genoemd wordt (omdat dat is wat Michael Jackson lijkt te zingen in Wanna be starting something, terwijl hij in feite de betekenisloze riedel ‘mama se, mama sa, mama coo sa’ uitstoot).

“Ik zeg niet dat geesten niet bestaan”, zegt Caroline Watt als het licht weer aan is. “Maar ik vind dat we normale psychologische verklaringen voor geestverschijningen eerst moeten elimineren, voordat we de hulp van parapsychologische verklaringen inroepen.” En één zo’n normale psychologische verklaring is het feit dat mensen onontkoombaar geneigd zijn om datgene te zien en horen wat ze verwachten, om iets wat slechts in hun gedachten zit, waar te nemen alsof het buiten henzelf aanwezig is. Kortom, om dingen te zien en horen die er niet zijn. Bij een Mama Appelsap ‘verstaan’ mensen Nederlandse zinnen in een Engelstalig popliedje omdat ze nu eenmaal de hele dag Nederlands om zich heen horen en hun hersenen Nederlands verwachten; daar zijn die bovendien in getraind.

Vergelijkbaar, zegt Watt, is de menselijke neiging om gezichten te zien in levenloze voorwerpen, zoals wolken en auto’s – mensen zijn het er vaak over eens dat bepaalde auto’s vriendelijk uit hun koplampen kijken, of juist heel autoritair. Het is weer een combinatie van ervaring en verwachting, of zelfs hoop. Pasgeboren baby’s kijken al liever naar gezichten dan naar wat dan ook. Door diezelfde neiging treffen mensen soms achteraf ‘geesten’ op hun vakantiefoto’s aan, vertelt Watt, terwijl het dan meestal gaat om willekeurige patronen van licht en schaduw (of om dubbele belichting, natuurlijk, of bedrog).

THE BEATLES

Pareidolia heet het als mensen betekenisvolle patronen zien die er niet zijn. Of horen, zoals het zinnetje ‘Paul is dead’, wanneer je sommige liedjes van The Beatles achterstevoren afspeelt. “Ik hoor ook altijd mijn mobiele telefoon als ik onder de douche sta”, zegt Watt. “Maar als ik er dan onder uit kom, blijkt-ie niet over te zijn gegaan. Douchegeluid is echt zo’n willekeurig geluidspatroon waar je hersenen allerlei bekende dingen op kunnen projecteren.” Ook voetstappen, bijvoorbeeld. Of iemands licht hijgende ademhaling. Ja, Hitchcock wist wel wat hij deed, in de film Psycho.

Dat is de ene kant van het verhaal, zegt Watt: je gedachten beïnvloeden wat je denkt waar te nemen. Aan de andere kant kunnen ook de zintuigen worden misleid. Mensen hallucineren soms in het schemergebied tussen waken en slapen. En bij slaapverlamming: een aandoening waarbij iemand ’s nachts plots merkt dat hij zich niet meer kan bewegen en een druk op de borst ervaart – patiënten hebben dan vaak het idee dat er een demon op hun borst zit, zoals in het schilderij De Nachtmerrie van Johann Heinrich Füssli. Ook kunnen mensen gaan hallucineren door drugsgebruik, hevige angst, slaaptekort, zuurstoftekort, voedseltekort of sociale isolatie. “Het is niet zo gek dat veel religieuze openbaringen op bergtoppen plaatsvinden”, aldus Watt.

RELIGIEUS

Verder noemt ze nog het werk van de Canadese neuropsycholoog Michael Persinger, die heeft aangetoond dat paranormale verschijnselen bij mensen kunnen worden opgeroepen door een bepaalde magnetische stimulatie van de rechter hersenhelft. Mensen interpreteren het bizarre gevoel dat dat geeft ofwel als religieus – een goddelijke openbaring of aanwezigheid – ofwel als paranormaal: het gevoel dat er geesten zijn, of buitenaardse wezens.

Volgens Persinger is de complexiteit van de magnetische stimulatie daarbij belangrijker dan de intensiteit. Op een zuivere toon van 1.000 Hertz reageer je pas als hij ondraaglijk hard wordt, zo’n 100 decibel, schreef hij een paar jaar geleden in een overzichtsartikel. Maar als iemand ‘help me’ zou fluisteren met een geluidssterkte van 20 dB, duizendmaal minder hard, dan zou je op dat patroon reageren, aldus Persinger (Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neuroscience, herfst 2001). En volgens hem komen complexe schommelingen in magnetische velden ook ‘in het wild’ voor. De normale sterkte van het aardmagnetisch veld is ongeveer 50.000 nanotesla (nT), schrijft hij; bij schommelingen vanaf 40 à 50 nT kunnen mensen die daar gevoelig voor zijn al rare ervaringen krijgen.

Blijven er nog wel geestverschijningen over die niet op een van deze manieren weggeredeneerd kunnen worden? Caroline Watt reageert aanvankelijk wat kribbig op de vraag. “Wegredeneren is niet mijn doel.” Nee, ze wil er eerst gewone psychologische verklaringen op loslaten. Maar blijven er dan nog onverklaarbaarheden over? Watt aarzelt even. “Nou, soms zien verschillende mensen dezelfde verschijning. Dat is moeilijk te verklaren, al kan het nog steeds zo zijn dat mensen elkaar op een bepaalde manier aansteken.”

Eén specifieke vorm van zo’n collectieve spookbeleving is die uit het begin van dit verhaal: het haunted house, het spookhuis. Daar heeft Caroline Watt samen met Richard Wiseman, hoogleraar psychologie aan de universiteit van Hertfordshire, onderzoek naar gedaan. Op sommige plaatsen ervaren meer mensen de aanwezigheid van geesten en spoken dan op andere, zegt Wiseman. “Neem Hampton Court Palace in Zuidwest-Londen. Daar liet koning Henry VIII in 1542 zijn vrouw Catherine Howard onthoofden omdat ze een verhouding had met iemand aan het hof – ja, dat waren nog eens tijden. Sindsdien spookt haar geest door het paleis, en met name door één gang.” Waarom zien, horen, voelen en ruiken mensen vooral in die ene gang juist dingen die ze niet kunnen verklaren? “Sceptici zeggen dan dat die mensen overdrijven, of liegen, of dat ze dingen zien die ze al verwachtten te zien. Maar het kan ook zijn” – Wiseman zegt het met een twinkeling in zijn ogen – “dat er écht iets in de omgeving is dat die ervaringen verklaart.”

Wiseman en zijn collega’s inventariseerden bij paleisgids Ian Franklin op welke plekken in de gang precies de aanwezigheid van de geest meestal gevoeld werd. Vervolgens lieten ze 462 mensen in groepen van 20 door de spookgang lopen. Bijna de helft van de mensen zei er iets vreemds te ervaren: plotselinge kou, duizeligheid, misselijkheid, kortademigheid, een of andere ‘kracht’ of het gevoel van een onzichtbare aanwezigheid. Volgens één op de vijf van deze mensen kwam dat doordat er een geest was. De ervaringen vonden vaker plaats op de plekken die door Ian Franklin al als hotspots waren aangewezen, dan op grond van het toeval verwacht kon worden.

ZWARTE VOGELS

De psychologen herhaalden het onderzoek in de catacomben onder South Bridge in Edinburgh. Ditmaal lieten ze mensen die nog niets van de catacomben wisten, in hun eentje naar binnen gaan en achteraf over hun ervaringen vertellen. Met ongeveer dezelfde resultaten als in Hampton Court: 45 procent van de mensen had vreemde ervaringen, sommigen zagen mannen met grote leren laarzen of enorme zwarte vogels, anderen waren simpelweg doodsbang. “En één vrouw zag een naakte man”, aldus Wiseman, “maar dat kan ook wishful thinking zijn geweest.” Weer was het zo dat de catacomben waar al het vaakst spoken waren gezien, de meeste vreemde ervaringen produceerden.

Hoe kan dat? Voor een deel waren het de engste plekken, bijvoorbeeld met de grootste licht-donkercontrasten en de raarste schaduwen. En: er was iets met het magnetisch veld. Michael Persingers onderzoek indachtig hadden de psychologen ook de magnetische activiteit in de spookgang en -catacomben gemeten, en meer mensen bleken vreemde ervaringen te hebben op de plekken waar het magnetische veld het sterkst was en/of het sterkst varieerde. Zelf experimenteren met magnetische velden vindt Wiseman te ingewikkeld en te riskant, zegt hij, dat zou hij niet snel doen. Hij houdt zijn hand bij de computer: “Overal zijn magnetische velden, hier zit ook een magneet in.”

Wel heeft hij een experiment gedaan waarbij hij ‘infrageluid’ (onhoorbaar laagfrequent geluid) verstopte in muziekconcerten. Ook daar kregen mensen angstwekkende, vreemde ervaringen van, schrijft hij in zijn boek Quirkology (2007). “Wat ook zo geweldig is aan infrageluid”, vertelt Wiseman enthousiast: “Als je een kaars in de kamer hebt staan, dan gaat die ervan flakkeren.”

Ook Wiseman vindt niet dat alle geestverschijningen nu afdoende zijn weggeredeneerd. Om te beginnen hoeft het magnetisch veld niet de oorzaak te zijn van de ervaringen in de catacomben van Edinburgh en in Hampton Court. Misschien varieert dat magnetisch veld wel mee met de, nog onbekende, échte oorzaak van de spookervaringen daar. In theorie zou het zelfs zo kunnen zijn dat geesten die echte oorzaak zijn – dat zij het magnetisch veld beïnvloeden. Want dit onderzoek sluit hun bestaan strikt gezien nog steeds niet uit. “Ik denk niet dat we ooit één eenvoudige theorie zullen ontwikkelen die alle spookverschijningen verklaart”, zegt Wiseman. “Dit zijn nog maar de allereerste wetenschappelijke babystapjes. Het is allemaal heel complex.” Hij zegt het serieus, maar zijn ogen lachen. Ja, het is een geestige man.

    • Ellen de Bruin