Rechtszaak 'doodsteek' voor Limburgse kerk

De deken van Gulpen leefde verre van celibatair en hij verduisterde geld. Na zijn dood getuigen bisschop en hulpbisschop van Roermond maandag voor de rechtbank.

Mis in de Onze Lieve Vrouwe Basiliek, Maastricht. Volgens hoogleraar Nissen krijgt de kerk sektarische trekken. Foto Chris Keulen Nederland, Maastricht, 13.04.2009 Mis in Onze Lieve Vrouwe Basiliek, voorafgaand aan de processie, tweede paasdag. foto: Chris Keulen Keulen, Chris

Het Heilig Hartbeeld voor de dekenale kerk van Gulpen spreidt uitnodigend de armen. „Ons heil in ’t kruis”, staat in de achterkant gebeiteld. Ondanks die vriendelijke Christus laat de ontkerkelijking ook Gulpen niet ongemoeid. In de mis, afgelopen zondagmorgen, zitten nog geen vijftig gelovigen. Maar er is meer aan de hand: het dorp in het hart van het Limburgse Heuvelland draagt een geschiedenis met zich mee, die van de zaak-Haffmans.

De vorige deken, Joep Haffmans, presenteert zich vanaf zijn aantreden in 1984 als een man van de regels. Zijn eigen levenswandel wekt tegelijkertijd verbazing: de priester rijdt in dure auto’s, draagt chique kostuums en heeft, beweren sommigen in het dorp, relaties met vrouwen.

In maart 2006 stapt een ex-vriendin naar de politie om aangifte te doen. Ze zegt dat ze tijdens een jarenlange relatie is mishandeld – opgesloten in zijn hete sauna, onder water gehouden en geschopt – en bedreigd door de deken. Bovendien zou die vele tonnen uit de kas van het Gulpense armenbestuur verduisterd hebben.

Publicaties in de Limburgse kranten vanaf de zomer van 2006 maken veel los: verontwaardiging over de verdenkingen, maar ook over de verdachte die als orthodoxe geestelijke de gelovigen in zijn dekenaat flink de morele maat nam. Daar bovenop: het bisdom dat ervan wist en niet ingreep.

De Gulpense is niet de enige die meermalen haar beklag deed over Haffmans. Ze was een van velen. Het proces haalt ook de littekens open van het tijdperk-Gijsen, de bisschop van Roermond die tussen 1972 en 1993 met zijn orthodoxie gelovig Limburg in tweeën spleet. Opvolger Frans Wiertz is nooit de bruggenbouwer geworden op wie velen bij zijn aantreden hoopten. Ook bij deze erfenis toonde hij zich ietwat besluiteloos.

De vrouw die de aangifte doet, komt in contact met deken Haffmans als die haar in 1994 de communie weigert omdat ze gescheiden is. Als ze verhaal bij hem gaat halen, ontstaat een vriendschap en later een relatie.

Bij de Gulpense slaat de twijfel over de relatie toe, wanneer ze in 1998 ontdekt dat ze een geslachtsziekte heeft opgelopen. Ze ontdekt het bestaan van andere vriendinnen. De priester heeft er een bijna pastoraal excuus bij: het zijn niet altijd de mooiste vrouwen met wie hij verkeert en dankzij hem komen ze toch nog aan hun trekken.

De vrouw komt er ook achter dat de riante levensstijl van de deken niet te maken heeft met zijn „goede komaf”, maar met verduistering van geld uit het armenfonds in Gulpen. Daarvan zijn grote sommen overgemaakt naar rekeningen in België, Luxemburg en op Tenerife. Jarenlang probeert ze de kerk te bewegen tot ingrijpen. Als dat tot niets leidt, stapt ze naar justitie.

De zaak lijkt als een nachtkaars uit te gaan als de deken op 28 juli 2007 – met een rechtszaak aanstaande – een hartstilstand krijgt tijdens een telefoongesprek met zijn voormalige huishoudster. Hij overlijdt. „Haffmans is aangekomen bij de Hemelse Vader. Aan Hem komt het oordeel toe”, reageert bisschop Wiertz. Het boven water halen van naar schatting 1,8 miljoen euro aan verdwenen geld houdt de aandacht, maar de strafzaak bloedt dood.

Nino Pennino, raadsman van Haffmans’ ex-vriendin, kondigt echter aan dat hij wil onderzoeken of de schade die de vrouw heeft geleden is te verhalen op het „nalatige” bisdom. „Als werkgever van Haffmans had het bisdom een maatschappelijke verantwoordelijkheid”, zegt Pennino nu. „Mijn cliënte is daardoor ernstig benadeeld. Als klokkenluider wordt ze in het dorp met de nek aangekeken. Ze is haar baan kwijt en volledig arbeidsongeschikt verklaard.”

De opstelling van het bisdom past volgens Peter Nissen, hoogleraar cultuurgeschiedenis van het christendom aan de Universiteit van Tilburg, in een patroon. „De kerk is heel sterk gericht op damage control. Het instituut mag geen schade lijden.”

Hij signaleert bovendien „een zekere klerikale arrogantie, een gevoel van superioriteit ten opzichte van de geloofsgemeenschap. Wie niet helemaal de juiste leer is toegedaan, heeft al helemaal geen recht van spreken. Die hoort zich niet te bemoeien met zaken waar hij geen verstand van heeft.”

Sinds vorig najaar vinden in de Maastrichtse rechtbank voorlopige getuigenverhoren plaats. Advocaat Pennino spreekt van „het voorportaal van een mogelijke rechtszaak. Het burgerlijk procesrecht biedt de mogelijkheid om te toetsen of het bewijs rond te krijgen is.” Voorlopig lijkt het er op dat er ook een zaak gaat komen.

Maandag maken bisschop Wiertz en hulpbisschop De Jong hun gang naar de rechtbank in Maastricht voor een voorlopig getuigenverhoor. De centrale vraag: waarom kon Haffmans zolang doorgaan zonder dat Roermond ingreep? Geen prettige zaak, juist nu het bisdom zijn 450-jarig bestaan viert.

Het vertrouwen in Wiertz heeft een onherstelbare knauw gekregen, oordeelt hoogleraar Nissen. „Hij heeft het kwaad laten voortbestaan. Het is de doodsteek voor de kerk in Limburg. Het afbraakproces is erdoor in een stroomversnelling geraakt. Binnen nu en twintig jaar implodeert de hele organisatie met bisdommen en parochies”, voorspelt hij. „De kerk raakt steeds verder naar binnen gekeerd. Het instituut dat overblijft is er een met sektarische trekken, een kerk voor een kleine groep waarvoor vooral law and order voorop staat, maar die verder met de rug naar de moderne maatschappij staat.”

    • Paul van der Steen