Protestromantiek in Poetins Rusland

Een lamgeslagen oppositie plus een van de ergste economische crises sinds jaren. Ruslands burgers verenigen zich om zelf hun belangen te beschermen.

Linkse demonstranten zwaaien met vlaggen op een plein in het centrum van Moskou tijdens een protestactie ter gelegenheid van de Dag van de Arbeid. Foto Reuters 1 mei viering Left-wing demonstrators wave flags during a rally marking International Workers' Day, or Labour Day, in Moscow May 1, 2009. REUTERS/Alexander Natruskin (RUSSIA CONFLICT POLITICS) REUTERS

Op de zolder van het kantoor van oppositiepartij Jabloko hangt een zweem van protestromantiek. Zo’n zestig vertegenwoordigers van allerlei maatschappelijke belangengroepen zijn er bijeen – huiseigenaren, kleine ondernemers, autohandelaren. Ze hebben met elkaar gemeen dat hun belangen geschaad worden door het autoritaire politieke systeem in hun land. En tijdens de economische crisis zijn die belangen een kwestie van overleven.

De opvallendste deelnemer aan de conferentie is de groep TIGR, een afkorting van Kameraadschap van Initiatieven van Burgers van Rusland. TIGR ontstond in december in Vladivostok, toen premier Poetin de importbelasting op tweedehands auto’s uit Japan drastisch verhoogde. Zo’n honderdduizend Russen in het Verre Oosten werden erdoor gedupeerd. Drieduizend van hen gingen onder leiding van TIGR in Vladivostok protesteren.

Sindsdien heeft TIGR een heldenstatus en biedt de groep een alternatief voor lamgeslagen politieke oppositie. Steeds meer mensen sluiten zich er bij aan. „Toen ik op televisie zag hoe de demonstranten in Vladivostok in elkaar werden geslagen, ben ik TIGR gaan helpen met het online informeren van journalisten over de gebeurtenissen in het Verre Oosten”, zegt de 40-jarige IT-ingenieur Fjodor Vjerovkin, inmiddels een van de leiders van de Moskouse TIGR. „In Moskou zijn we nu met zijn dertigen. We eisen een normale democratie en een einde aan het totalitaire systeem. We verenigen nu vooral activisten, voor als in Moskou de crisis net zo voelbaar wordt als in Vladivostok.”

„Onze samenleving is passief”, zegt de 39-jarige psychologe Olga Kortoenova, een andere Moskouse TIGR-activiste. „Het is een erfenis van de Sovjet-Unie. Iedereen is doodziek van de politiek. Eerlijke verkiezingen hebben we niet. En op wie zou je moeten stemmen? Onze belangen worden in het parlement niet vertegenwoordigd. We hopen nu dat we onze medeburgers kunnen stimuleren weer een eigen mening te vormen.”

Dan houdt politicoloog Masja Lipman van het Carnegie Moscow Centrum een kort betoog. „De huidige heersers staan ons niet toe deel te nemen aan het politieke proces”, zegt ze. „Mensen protesteren weliswaar, maar maatschappelijke belangengroepen hebben het heel moeilijk. In 1987 ging iedereen ook de straat op, maar toen wisten we dat er vooruitgang was. Er werden toen allerlei vertegenwoordigende instituties opgericht en we hadden een vrije pers. Nu zijn die romantische tijden voorbij. Het Rusland van nu lijkt op dat van de jaren zeventig. Toen waren ook velen ontevreden, maar ze konden niet meer doen dan een boze vuist in hun broekzak maken. De activisten van TIGR doen op dit moment het enige juiste: ze stellen concrete eisen. Maar om succes te hebben moeten ze zich verenigen met andere maatschappelijke groeperingen en alomvattende hervormingen eisen.”

Via een videoverbinding wordt overgeschakeld naar Vladivostok waar een handvol TIGR’s in een keukentje zit. Lipman vraagt hen of ze ook ontmoetingen hebben op de universiteit of in fabrieken. „De rector van de universiteit is lid van Verenigd Rusland en zal ons nooit toelaten”, zegt de activist uit Vladivostok. „Hetzelfde geldt voor de fabriekseigenaren.”

Op de gang benadrukt Lipman dat de regering zo’n grote invloed in alle geledingen van de samenleving heeft, dat de belangengroepen weinig kans maken. „Toen Poetin net aan de macht was, zorgde hij ervoor dat hij op politiek gebied onkwetsbaar werd. Na de Oranje Revolutie in Oekraïne gebeurde dat ook op maatschappelijk gebied. De almacht van de regering wordt door bijna iedereen geaccepteerd, ook omdat de Russische bevolking het beter heeft dan ooit tevoren. Hét verschil met het verleden is alleen dat het huidige staatspaternalisme voor het eerst niet meer stoelt op repressie.”

In de geslotenheid van het huidige regime ziet Lipman nog een andere belemmering voor het uiteindelijke succes van belangengroepen als TIGR. „Tijdens het communisme wisten we precies wie er in het politburo zat”, zegt ze. „Nu kennen we alleen de gezichten van Poetin en Medvedev. Wie er verder de dienst uitmaakt, weten we niet. Als je kranten als Vedomosti en Kommersant leest, denk je dat er heel wat aan de hand is in de politiek. Maar in feite is de positie van Medvedev en Poetin onaangetast.”

De TIGR-afgevaardigde Denis Zjivoen uit Vladivostok gelooft echter steevast in het succes van zijn beweging. „We bereiden nu nieuwe demonstraties voor tegen de verhoging van de gas- en lichttarieven en tegen het verbod op auto’s waar het stuur rechts zit.” Net als hij zijn de TIGR-kameraden aan het andere eind van de videoverbinding met het Verre Oosten er klaar voor.

    • Michel Krielaars