Beetjenietgekochtewelbestelde JSF, symbool van een dunne coalitie

JSF.jpg‘Bewaart u het bonnetje?’ Diepgaander dan wel-betalen-niet-kopen wordt het voorlopig niet. Minister van Defensie Vredeling (PvdA) kon midden jaren 70 nog uitdagend beweren dat congressen geen straaljagers kopen. Hij tekende voor 102 F-16’s en verdedigde die daad een weekje later in de Kamer. Nu kan het hele kabinet onder chronisch toezicht van de Kamer niet tot aankoop van één jachtvliegtuig komen.

Wie roept om leiderschap in de Nederlandse politiek hoeft niet verder te zoeken. Zoals die JSF-minicrisis deze week ontstond en werd ‘opgelost’, dát is het leiderschap waar we het voorlopig mee moeten doen. Weinig overtuigende regie, een charismatisch vacuüm bij de CDA- en PvdA-fracties en niet eens een poging het kiezersvolk te winnen voor ‘een historische stap’ - die het dan ook niet is.

PvdA-leider Wouter Bos moest ervoor van vaderschapsverlof terugkomen. Premier Jan Peter Balkenende had ook plannen buiten Den Haag. Beiden zagen waarschijnlijk zonder vreugde hoe hun filiaalhouders de boel hadden laten vastlopen. Leuk als je onmisbaar bent, maar de dunne liefde tussen de coalitiepartners werd er weer sleetser op.

Het kabinetsvoorstel om twee testvliegtuigen van de favoriete F-16-opvolger te kopen was bedacht als een zoveelste stapje in een glijdend proces. Dat bleek al te concreet. De eindeloze stroom eenzijdige stroom Defensievoorlichting jaagt zelfs de grootste liefhebber van militaire open dagen in de gordijnen. Men voelt zich voortdurend klem gezet door een verkoper die overigens zijn prijs niet wil noemen. Met als smoes dat je in de bonuslounge mag zitten.

De PvdA heeft bij grote militaire aankopen een traditie van niet-willen en toch kopen. De partij is historisch verdeeld tussen een wij-zijn-ook-flink-vleugel en een vleugel die mét GroenLinks en SP twijfelt aan het nut van al die machines des doods. Het altijd vage maar gevoelige banenargument is van oudsher de achillespees. Daar komt nu een breed gedragen vrees bij dat de JSF ‘een vliegende Betuwelijn’ wordt. , een project dat jarenlang duurder wordt en nog zinvol moet worden.

Het CDA vervult in dit drama de rol van krijgsmachtambassadeur. De luchtmacht wil altijd Amerikaans kopen, bij voorkeur het nieuwste en het mooiste. Ze spreken daar geen Frans of Zweeds. Meestal geeft de politiek de lichtblauw geüniformeerden na veel gedoe hun zin. Het voelt nu eenmaal veilig om „bij de Amerikanen te boek te blijven staan als betrouwbare partner’’, zoals oud-bevelhebber der strijdkrachten en nu opperlobbyist Dick Berlijn uitlegde. Ingewikkelder is het niet.

Maar wat een rampzalige vertoning was het deze week. Na weken gegevens vragen en compromissen ontkennen (niet twee, maar één testvliegtuig nu) was het dan zo ver. PvdA-woordvoerster Eijsink sprak woensdag heldere taal: „Wij kunnen, op basis van deze kandidatenvergelijking, de aanschaf van JSF-testtoestellen niet goedkeuren.” Als de piloten zo nodig nu al moeten oefenen, koop dan oefenuren in, was haar advies. Onmogelijk, volgens staatssecretaris Jack de Vries (Defensie, CDA).

Tijd het crisisvaan te hijsen. Topberaad, achterkamertjesgedoe in oppositietaal. En zie, nog geen dag later is de brand geblust. Mariëtte Hamer , wier fractie de JSF-passage uit het coalitieakkoord op scherp had gezet, mocht de reddende motie voorlezen. Toen zij daarmee gereed was noteerde SGP’er Van der Staay een vrolijke verspreking van Hamer: „En gaat over tot de order van de dag”. De PvdA-fractievoorzitter ontkende, maar het maakte niet veel verschil.

De oppositie toonde zich gefrustreerd dat de ferme opstelling van de PvdA nog geen 34 uur had geduurd. Dat moet gespeeld zijn. Wat hadden Halsema, Kant en Wilders verwacht? Dat de coalitie midden in crisistijd ontploft over een vliegtuig dat er nog helemaal niet is? Vast niet, al is het lekker poken in een verstandshuwelijk dat zo te kijk staat.

Wouter Bos zou het ongetwijfeld niet erg hebben gevonden als defensiemateriaalchef Jack de Vries zou struikelen over het JSF-project. Hij was laaiend toen Balkenende zijn voormalige publicitaire pitbull (de man die de PvdA de verkiezingen liet verliezen met de ‘Bosbelasting’*) eerst naar het ministerie van Algemene Zaken haalde en later promoveerde naar een dienstauto op Defensie.

Maar Bos sprong deze week over zijn eigen schaduw heen en koos voor doorgaan. Hij wil bewijzen dat hij de sociaal-democraten er weer bovenop kan helpen door te slagen als crisismanager op Financiën. En ook Balkenende beet door de zure appel heen. Hij moest eerder al slikken dat het Irak-onderzoek er toch kwam, dat het ontslagrecht niet werd hervormd en dat AOW-trekkers meer gaan meebetalen aan hun eigen staatspensioen (de Bosbelasting). Opbreken nu was ook voor het CDA geen optie. En de JSF kwam toch weer twee knopen dichterbij.

Wat was de geniale oplossing voor het testjagervraagstuk? We betalen mee maar we kopen ze nog niet. De Vries wil dat vastleggen in een ‘side letter’. Waar hebben we die term eerder gehoord (Ahold)? En de PvdA wijst er trots op dat blijven mee-ontwikkelen helemáál niet beslissen betekent. Bovendien: de definitieve beslissing komt pas in een volgende kabinetsperiode. Hoera.

Noch Hamer in het Kamerdebat, noch PvdA-voorzitter Ploumen bij Pauw & Witteman konden in normale, lopende zinnen uitleggen waarom dit coherent beleid was. CDA-fractievoorzitter Van Geel deed niet eens moeite de oppositie te overtuigen. Hij herhaalde enige malen de wervende tekst: „Wij geven ruimte voor het aangaan van verplichtingen’’. Kopen we dan een vliegtuig, ja of nee?, vroeg Pechtold. „U mag het noemen zoals u wilt.”

Het zal een wekelijkse afweging worden voor deze passieloze coalitie: bij elkaar blijven of breken en electoraal gemangeld worden. Het lastige is dat vertoningen als die van deze week de stembus voor de partners sowieso tot een steeds diepere put dreigen om te vormen. De ChristenUnie liet de schade aan de grote broers over. Bos en Balkenende konden hoogstens op berustend begrip rekenen van de hardwarelobby. Dat zijn niet genoeg stemmen in 2010, of zoveel eerder als de lijm verkruimeld is.

*) In de krant is de term ‘Bosbelasting’ door een spellcheckerfout veranderd in ‘Bronbelasting’.