Bos had alleen oog voor het belang van de schatkist

Als lagere overheden en het Rijk ruziën, komen ze er vaak wel uit. Zo niet in het geval-Landsbanki. Nu moest de Raad van State minister Bos corrigeren.

Het conflict tussen minister Wouter Bos (Financiën, PvdA) en Harry Borghouts (commissaris van de koningin in Noord-Holland) over de spaartegoeden op IJsland liep eind vorig jaar hoog op. Zo hoog zelfs dat de minister tijdens een uitzending van het programma Pauw & Witteman met de presentatoren belde „om een en ander recht te zetten”. Bos vond de presentatie van Borghouts tijdens de uitzending „niet helemaal adequaat”. Noord-Holland had beslag gelegd op bezittingen van de omgevallen IJslandse bank Landsbanki. Daarmee probeerden de provincie en andere lagere overheden nog iets terug te zien van hun spaargeld. De minister van Financiën vond dat de lagere overheden aan het voordringen waren. De commissaris van de koningin bestreed dat.

Gisteren kreeg Borghouts alsnog gelijk van de Raad van State. De afdeling bestuursrechtspraak, de hoogste algemene bestuursrechter, vernietigde een Koninklijk Besluit waarin Noord-Holland en andere lagere overheden werd verboden hun beslag te gelde te maken.

De veertien lagere overheden hadden ongeveer 200 miljoen euro aan deposito’s bij Landsbanki uitstaan. Nadat de problemen bij de bank in de herfst van 2008 bekend werden, lieten ze direct beslag leggen op bezittingen van Landsbanki. Door het gewraakte besluit van de regering konden ze die echter niet opeisen. De lagere overheden waren in beroep gegaan tegen het Koninklijk Besluit en kregen gisteren hun gelijk.

Het komt niet vaak voor dat de Raad van State een dergelijk oordeel moet vellen, zegt Rob de Greef. Hij is een specialist op het terrein van deze zogenoemde vernietigingsbesluiten en werkt bij Berenschot Public Management. Wanneer het Rijk en lagere overheden een conflict hebben, weten ze meestal te voorkomen dat de hoogste bestuursrechter eraan te pas moet komen om een oordeel te vellen. Sinds 1994 is volgens De Greef vier keer een dergelijk besluit genomen.

De bron van het conflict tussen de lagere overheden en het Rijk is de internationale kredietcrisis. Daardoor kon Landsbanki in oktober niet meer aan haar verplichtingen voldoen. Dat was een strop voor de lagere overheden, maar ook voor ruim 128.000 spaarders die bijna 1,7 miljard euro hadden gespaard bij Icesave, de internetbank van Landsbanki.

Minister Bos startte in oktober onderhandelingen met de IJslandse autoriteiten over een tegemoetkoming voor de spaarders. Deze besprekingen zouden, volgens Bos, worden verstoord wanneer de lagere overheden hun tegoeden via de rechter zouden opeisen.

IJsland en Nederland tekenden medio oktober een memorandum of understanding waarbij IJsland gedupeerde Icesave-spaarders tegemoet zou komen. De regeling kost IJsland ongeveer 1,3 miljard euro en om dit te financieren heeft het land een lening afgesloten bij de Nederlandse staat. „Daarom is alles er ook op gericht om die 1,3 miljard euro terug te krijgen”, zegt Niels Koeman, advocaat van de lagere overheden. „Het ging Bos helemaal niet om het algemeen belang, maar om het belang van de schatkist.” Ook de Raad van State oordeelt dat vooral de Staat groot belang had bij uitvoering van die afspraken, niet zozeer de spaarders. Het financiële belang van de Staat is als algemeen belang aan te merken. Maar de regering heeft niet gemotiveerd waarom dit algemeen belang zwaarder zou moeten wegen dan het financiële belang van de lagere overheden. „Dat financiële belang is ook als algemeen belang aan te merken en relatief ook zwaarwegend.”