Het ondenkbare denken

You may say I’m a dreamerBut I’m not the only one(John Lennon, Imagine)

Barack Obama heeft zich zondag in Praag aan het hoofd gesteld van de Ban-de-Bombeweging. In de 21ste eeuw, verklaarde hij, hebben de mensen het recht bevrijd te worden van de angst voor de totale vernietiging. Amerika, dat als eerste land de atoombom ontwikkelde en hem als enige heeft gebruikt, streeft nu officieel naar een wereld zonder kernwapens.

Is zo’n wereld denkbaar? Is ‘Ban de Bom’ niet decennialang afgedaan en weggehoond als de leuze van naïeve utopisten, linkse dromers, capitulanten voor het rode gevaar en ondermijners van de westerse weerbaarheid? „Ik ben niet naïef”, zei Obama. Hij erkende dat het uitbannen van alle kernwapens een doel is dat misschien tijdens zijn leven niet bereikt zal worden, maar we moeten het nastreven. ‘Yes, we can!’

Het is niet moeilijk te beargumenteren dat de afschaffing van het atoomwapen ondenkbaar is. De kennis voor de vervaardiging ervan is nu eenmaal aanwezig. Ook als alle staten zich verbinden tot de vernietiging van de bestaande nucleaire arsenalen, dan nog zouden deze in geval van oorlog binnen de kortste keren weer gevuld kunnen worden. Strategische denkers zullen wijzen op de voortdurende mogelijkheid dat ook de grote mogendheden in gewapend conflict raken en dat zij daarop voorbereid moeten blijven.

Minstens 40 landen beschikken volgens het Weense atoombureau over het vermogen atoomwapens te vervaardigen. Het gevaar dat zij daadwerkelijk worden gebruikt, is ondanks het non-proliferatieverdrag alleen maar toegenomen. Het is omineus dat Noord-Korea op de dag dat Obama het atoompacifisme omarmde, een raket beproefde waarmee een kernkop kan worden vervoerd.

Al sinds de eerste bom op Hiroshima viel, dromen de mensen van een kernwapenvrije wereld, een mondiale nuloptie, maar die droom lijkt nu minder te verwezenlijken dan ooit. De Amerikaanse president wees er in zijn Praagse toespraak op dat het risico van een kernaanval juist is toegenomen. Nucleaire grondstoffen en technologie zijn makkelijker verkrijgbaar. Terroristen azen erop om kernwapens te bemachtigen. En het non-proliferatieverdrag wordt slecht nageleefd.

Er zijn nog meer redenen om de proclamatie van Obama af te doen als een utopie. Het nucleaire schild van de NAVO was bestemd als afschrikking ten tijde van een conventionele overmacht van het Oostblok, maar inmiddels heeft de NAVO een conventioneel overwicht op Rusland. Op het plan van de VS voor anti-raketinstallaties in Polen en Tsjechië reageerde Rusland met de aankondiging atoomwapens voor de korte afstand te zullen plaatsen in Kaliningrad.

Daarmee keert het spookbeeld terug dat in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw de bevolking in Europa massaal in beweging bracht wegens het gevaar dat de opstelling van ‘tactische’ atoomwapens het oude continent tot een nucleair slagveld zou maken. In de multipolaire wereld van vandaag is de kans op botsingen tussen de machten die elkaar van Afrika tot de Noordpool beconcurreren niet uit te sluiten.

Enzovoort. Talloos zijn de bezwaren en tegenwerpingen die kunnen worden ingebracht tegen Obama’s droom van een postnucleaire wereld.

Maar als wereldleiders niet bereid zijn het ondenkbare toch denkbaar te maken, dan is de mensheid ertoe veroordeeld te blijven ronddolen in de nachtmerrie van haar volledige vernietiging. In 1955 riepen de Nobelprijswinnaars Bertrand Russell en Albert Einstein de Ban-de-Bombeweging in het leven met een manifest waarin zij alle mensen op het hart drukten zich te realiseren dat niet een of andere abstractie van de mensheid, maar zij allen persoonlijk, en hun kinderen en kleinkinderen, in een gevaar verkeerden waar zij zich moeilijk een voorstelling van kunnen maken. „Zij kunnen zich nauwelijks indenken dat zij, persoonlijk, en degenen van wie zij houden, de onmiddellijke kans lopen op een afschuwelijke wijze ten onder te gaan. Wij doen als mensen een beroep op mensen. Gedenk uw menselijkheid en vergeet de rest. Als u dat kunt ligt de weg naar het paradijs open, als u dat niet kunt ligt het risico van een universele dood in het verschiet.”

Ook dat was een oproep het ondenkbare te denken, namelijk zich de consequenties voor te stellen van een nucleair armageddon. Er was maar één alternatief voor de universele dood – en zo is het vandaag nog steeds: nee zeggen! Talrijke kunstenaars droegen deze gedachte uit. De jonggestorven Duitse schrijver Wolfgang Borchert (1921-1947), om één typerend voorbeeld te citeren, waarschuwde al kort na de bommen op Hiroshima en Nagasaki: „Er zit maar één ding op: Zeg Nee!”

Want als jullie geen nee zeggen, schreef Borchert kort voor zijn dood, als jullie geen nee zeggen „dan zal de laatste mens, met uiteengereten darmen en verpeste longen, antwoordloos en eenzaam onder de giftig gloeiende zon en onder wankelend gesternte ronddwalen, eenzaam tussen de onafzienbare massagraven en de koude afgodsbeelden van de gigantische betonblokken in de verlaten steden, de laatste mens, verdord, waanzinnig, scheldend, klagend – en zijn vreselijke klacht: WAAROM? zal ongehoord in de steppe verdwijnen, door de puntige ruïnes waaien, wegsijpelen in het puin van kerken, tegen hoge bunkers klotsen, in bloedplassen vallen, ongehoord, antwoordloos, de laatste dierlijke schreeuw van het laatste dier de mens – dit alles zal gebeuren, morgen, morgen – misschien, misschien al vannacht, misschien deze nacht, als – als jullie geen NEE zeggen.”

En nu, ruim zestig jaar later, horen we een Amerikaanse president, die misschien zoals geen enkele machthebber op zijn woord geloofd mag worden, maar die het toch heeft gezegd, en ons en komende generaties daarmee geeft wat hij beloofde: hoop, door ‘nee’ te zeggen. Imagine!

Wilt u reageren? Dat kan op nrc.nl/etty