Thermometer in de aarde

Programmamakers en onderzoekers reizen in het spoor van Darwin. „Dit is de XL-versie van een droom.”

Stad Amsterdam, waarmee Darwins reis met de Beagle wordt gemaakt Foto VPRO
Stad Amsterdam, waarmee Darwins reis met de Beagle wordt gemaakt Foto VPRO VPRO

Charles Darwin (1809-1882) deed van 1831 tot 1836 wereldwijd natuuronderzoek, reizend met de HMS Beagle. Anderhalve eeuw na de publicatie van On the Origin of Species vaart opnieuw een Beagle-expeditie uit. Die leidt de tv-kijker vanaf september van Engeland naar het zuidelijkste puntje van Zuid-Amerika. In 2010 vaart het schip naar de Galapagos eilanden, Australië en Zuid-Afrika. Beagle, in het kielzog van Darwin omvat in totaal 41 tv-uitzendingen, radioprogramma’s, blogs en een permanente internetverbinding. In de komende maanden wordt de clipper Stad Amsterdam, eigendom van de hoofdstad en uitzendbureau Randstad, uitgerust met twee montagekamers, twee satellietschotels en een batterij camera’s.

Aanvankelijk zou het geheel worden gepresenteerd door Midas Dekkers, maar de VPRO en de bioloog gingen uiteen vanwege ‘uiteenlopende verwachtingen’. Nu speelt Sarah Darwin – biologe en Charles’ achterachterkleindochter – een belangrijke rol. Aan boord stappen verder de de Belgische bioloog Dirk Draulans, de Nederlandse evolutiebioloog en schrijver Tijs Goldschmidt, de Britse Darwinbiograaf James Moore, de Amerikaanse paleontoloog Neil Shubin en de Britse reisschrijver Redmond O’Hanlon. Er reizen 15 programmamakers mee, onder wie regisseur Hans Fels en eindredacteur Lex Runderkamp. Het project van de VPRO, in samenwerking met Teleac/NOT, de VRT en het Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek, is begroot op 12,5 miljoen euro.

Gedurende de reis doen wetenschappers onderzoek op zee zowel als aan land, ondermeer naar veranderingen in het klimaat en de gevolgen daarvan voor de natuur. Als rode draad fungeren Darwins dagboekaantekeningen en onderzoeksresultaten, die ter plaatse worden vergeleken met de huidige omstandigheden . „We kijken naar allerlei veranderingen op de aardbol”, zegt Hans Fels, „van gaten in de ozonlaag, het kappen van het regenwoud tot de afname van biodiversiteit. Ook vergelijken we Rio de Janeiro nu met de stad zoals die was toen Darwin er aan land stapte.”

Fels, die het plan voor de expeditie al in 1985 opvatte, omschrijft de reis als een thermometer die een jaar lang in de aarde wordt gestoken. Daarbij wordt de meest geavanceerde apparatuur gebruikt, zowel door de meevarende wetenschappers als door de programmamakers. „Op deze reis worden de randen van de technische mogelijkheden afgetast”, zegt Fels. „Het schip is tegelijk een studio en een laboratorium. Een taxonoom communiceert bijvoorbeeld vanaf de Falklandeilanden via Skype met het Natural History Museum in Londen over de uitgestorven Falklandwolf. Daarvan kun je thuis getuige zijn.”

Via de website van het Beagleproject kan je op een speciaal ‘dashboard’ de trek van vogels en vissen, de golfslag en de zeestroom waarnemen , maar ook kunnen de resultaten van onderzoek naar de zeebodem, plankton of koolstofdioxide worden gevolgd. Met behulp van Google Earth kan de koers van de Beagle worden bekeken op een hedendaagse zeekaart en in oude atlasssen. Op de site is ook een dagelijks scheepsjournaal te zien, vervaardigd door wisselende ploegen van de Nederlandse Film en Televisie Academie. Op het schip zijn professionele, waterdichte camera’s opgesteld die de kijker in staat stellen de vaart permanent via internet te volgen.

„Dit is de XL-versie van een droom”, zegt Lex Runderkamp. De bij de VPRO gedetacheerde Journaal-verslaggever haalde ooit zijn navigatiepapieren en wilde nog eens een oceaan oversteken. „Nu ga ik álle oceanen over.” Runderkamp omschrijft de expeditie als ‘een ruimtereis op aarde’: „We hebben als centrale vraag: zijn we onze wereld aan het vernietigen? Of is dat allemaal angsthazerij? Elke aflevering behandelt telkens een ander aspect van Darwins werk. Dat leidt tot thema’s als ‘Survival of the Fittest’. Dan gaan we bijvoorbeeld in gesprek met de Amerikaanse geneticus Spencer Wells over de versmelting van rassen en de toekomstige mens.”

Alle onderzoeken en metingen staan een avontuurlijke reis niet in de weg, verzekert Runderkamp: „Het wordt geen varend interviewprogramma. Het moet vooral leuk worden. Door te vissen met Tijs Goldschmidt laten we zien hoe vissen zich op allerlei manieren hebben aangepast om te kunnen overleven. Ondertussen reist een andere ploeg aan land in het spoor van Darwin. Die bekijkt met onderzoekers het regenwoud in Brazilië of zeeschelpen op kilometers hoogte in de Andes. Ook deze ploeg is thuis via Google Maps te traceren.”

Het contact met belangstellenden aan wal wordt een belangrijk element in het project, hoopt Runderkamp. „Men kan online feiten opvragen of om bepaalde research verzoeken. Zoals wij ook vragen de wereld insturen. We gaan jongeren er met speciaal lesmateriaal en een prijsvraag bij betrekken. De voertaal bij dit crossmediale aspect wordt Engels. Daarmee hopen we er een internationaal succes van te maken.” Het wordt niet alleen maar wetenschap en evolutie, beklemtoont Runderkamp. „Er komen ook kunstenaars aan boord. Zoals Carola Darwin, een zangeres die een opera over haar overovergrootvader uitvoert.”

De laatste uitzending, medio 2010, komt vanuit Darwins voormalige woonhuis Down House in Kent. Hier worden de onderzoeksresultaten geanalyseerd. „Onze ambitie is”, zegt Runderkamp, „dat we mensen bewust maken van de kwetsbaarheid van de aarde. Of het mee- of tegenvalt kunnen we dan pas zeggen.”

De reis is te volgen op:http://beagle.vpro.omroep.nl/