Slimme energiemeter is spion, dwingeland en kostenpost

slimmemeter.jpgDe Tweede Kamer heeft weer eens zitten suffen. Ik constateer het zonder vreugde. Maar toen zij vorig jaar op 3 juli de wet ‘omtrent energie-efficiëntie’ aannam*, opende de Kamer de weg voor invoering van energiemeters waar we nog veel gedoe mee kunnen krijgen. Ze worden ‘slim’ genoemd. Ja, even slim als een handelsreiziger die zijn voet tussen de deur zet en een politiepenning laat zien.

Het idee is niet uniek-Nederlands. In Zuid-Californië en Ontario zijn ze al een eindje verder met ‘smart metering’. In Groot-Brittannië hoopt men er ook veel energie mee te besparen. En geld - in de eerste plaats voor de energiebedrijven. In de Angelsaksische literatuur zijn ze er wat opener over dan hier: door vrijwel continu te meten wat op huishoudniveau wordt verbruikt kunnen de leveranciers en producenten veel beter dan nu anticiperen op pieken en dalen in de vraag. Bovendien kunnen zij met dynamische prijzen ons gedrag en hun inkomsten beter sturen.

Het was in die dagen dat iedereen een nieuwe energiemeter moest laten installeren. Zo’n meter zendt online verbruiksgegevens terug naar de netbeheerder, die deze aan de verkoper van gas en licht doorstuurt. Tegelijk kan de consument op z’n slimme meter of op de huiscomputer volgen hoeveel warme-voeten-bij-het-opstaan of een-kwartier-douchen kost. Naar gelang de ‘meter’ slimmer verder is opgetuigd kan je nauwkeuriger zien wat iedere aangename gewoonte kost.

Klinkt allemaal nuttig. Volgens berekeningen kan het tot een collectief verhoogd energie-bewustzijn leiden dat hele centrales aan besparingen kan opleveren. Zoals vaak is het wetsvoorstel om deze slimme meters in te voeren de uitwerking van een Europese richtlijn. En zoals ook vaker gebeurt, willen we het in Den Haag dan meteen beter doen. Daar komt de dwingelandij om de hoek kijken.

Vóór ik verder ga, het is ronduit schandalig hoe ontoegankelijk en verbrokkeld alle ‘openbare’ informatie over dit ingrijpende project is. Daar maakte de Raad van State in haar advies in 2007 al een kritische opmerking over. De Tweede Kamer heeft een charmante website waarop nog steeds de gang van een wetsontwerp vrijwel niet te volgen is. De Eerste Kamer is lichtjaren vooruit met een website die daar een goede poging toe doet. Maar als je vraagt: hoe ziet het wetsontwerp zoals het er nu ligt er uit, dan moet een gewone burger over bijzondere gaven beschikken om het antwoord te vinden.

Desondanks staat het wetsontwerp dinsdag op de agenda van de Eerste Kamer. Als die vóór stemt krijgt u straks verplicht een energiemeter die verklikt of u ’s nachts een bad neemt, lang zit te computeren en veel licht aan laat staan, wanneer u op vakantie bent en meer van dat soort privé-gegevens. Op het wijde web wonen ook inbrekers. Gelukkig hebben verschillende senatoren het de minister van economische zaken moeilijker gemaakt dan de overgrote meerderheid van de Tweede Kamer.

Afgelopen dinsdag werd de behandeling aangehouden omdat meer informatie werd verlangd over het standpunt van het College Bescherming Persoonsgegevens en de Consumentenbond. Het CBP heeft in eerdere instantie vraagtekens gezet bij de noodzaak dit vergaande aftappen van persoonlijke gegevens landelijk te orkestreren. Later leek het college genoegen te nemen met betrekkelijk vage toezeggingen van de minister.

Duidelijker taal spraken Colette Cuijpers en Bert-Jaap Koops van het Centrum voor Recht, Technologie en Samenleving van de universiteit Tilburg. Zij hielden het wetsontwerp tegen het licht op verzoek van de Consumentenbond en concludeerden dat, ook nadat de minister aan een aantal bezwaren tegemoet was gekomen, het wetsontwerp nog steeds in verschillende opzichten inbreuk maakt op de privacy-bepalingen van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (artikel 8, lid 1).

Het is verbluffend hoe weinig Kamerleden werk maken van dergelijke conclusies. Een Europees verdrag heeft voorrang boven de Nederlandse wet in het algemeen. En een gewaarschuwd wetgever zou voor twee mogen tellen als een ontwerp nog geen wet is. Over de verplichtingen van een minister en haar wetgevingsambtenaren maar te zwijgen.

Deze week moest de minister van volksgezondheid toegeven dat de toegangspassen voor het Elektronisch Patiëntendossier waren gekraakt. Die dossiers met uiterst gevoelige informatie over mensen zijn in theorie alleen toegankelijk voor medische hulpverleners die direct bij zijn/haar behandeling zijn betrokken. Bleek dus niet te kloppen. Was voorspeld maar weggelachen door de minister en zijn epd-apostelen. Over de kraakbaarheid van de Ov-chipkaart kunnen we kort zijn - zo, u was gisteren weer in Amsterdam?

Is bij de slimme energiemeter misschien een groter belang in het spel dan die miezerige persoonlijke levenssfeer van 16 miljoen burgers? Energiebesparing bijvoorbeeld. Men hoopt op twee procent. Of kostenbesparing? Accenture en andere bureaus hebben daar sommen over gemaakt. 800 miljoen zegt de één, 1,2 miljard zegt de ander. Maar de minister moest in het parlement toegeven dat het veronderstellingen blijven. De kans is groot dat eventuele tegenvallers ergens op de energienota terugkomen, ondanks vage toezeggingen van het tegendeel.

De plannen gaan door, tenzij de Senaat Nee zegt. En niet in een overzichtelijk testgebied, nee de bedrijven willen alleen meedoen als het project meteen landelijk wordt uitgerold. Daar hebben we goede ervaringen mee met de invoering van de zorgtoeslag, de gemeentelijke bevolkingsadministratie, enz. Het hele land als proefkonijn. Het welslagen wordt dan zo cruciaal voor de politieke prestiges dat stoppen geen optie is.

Een aardige nieuwigheid bij deze energiemaatregel is het gebruik van het strafrecht. In het wetsontwerp heet hoofdstukje drie onheilspellend: ‘Handhaving Energiebesparing’. Wie geen slimme meter wil laten plaatsen riskeert een dwangsom, een boete van tienduizenden euro’s en een gevangenisstraf tot zes maanden. Dat staat niet in de Europese Richtlijn die hier wordt vertaald naar Nederland. De Europese smoes wordt opnieuw misbruikt voor een eigenaardig soort goede bedoelingen-dictatuur. Of is het gewoon gebrek aan weerstand tegen de slimme meter-lobby?

*In de papieren krant schreef ik: ‘met algemene stemmen’, maar dat klopt niet. SP, Groen Links en de Partij voor de Dieren stemden tegen. Mijn enige excuus is te vinden in de de ontoegankelijke en verbrokkelde ‘openbare’ informatie over dit ingrijpende project. Er was een tweede wetsontwerp over de zelfde kwestie.