Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

Cultuur

Laboratorium als een atelier

De grootste wetenschappers zijn ook kunstenaars, vond Einstein.

Dat het ook andersom kan, bewijst het kunst- en technologiefestival STRP.

Rachida Ziani en Dewi de Vree vormen samen de ‘Chemical Sisters’. De twee studenten van de Interfaculteit ArtScience van de Koninklijke Academie van Beeldende Kunst in Den Haag maken elektronische muziek met behulp van electro-chemische reacties. Hun performance is gebaseerd op de eerste batterij, die door Alessandro Volta in 1800 werd uitgevonden. Op het podium vergroot het duo de technische principes van deze batterij uit tot een menselijke schaal. Foto Chemical Sisters
Rachida Ziani en Dewi de Vree vormen samen de ‘Chemical Sisters’. De twee studenten van de Interfaculteit ArtScience van de Koninklijke Academie van Beeldende Kunst in Den Haag maken elektronische muziek met behulp van electro-chemische reacties. Hun performance is gebaseerd op de eerste batterij, die door Alessandro Volta in 1800 werd uitgevonden. Op het podium vergroot het duo de technische principes van deze batterij uit tot een menselijke schaal. Foto Chemical Sisters Chemical Sisters

Soms doen kunstenaars en wetenschappers dezelfde ontdekking, de één in zijn atelier, de ander in zijn laboratorium. Op het kunst- en technologiefestival STRP in Eindhoven is daarvan een goed voorbeeld te zien. Eén van de live-performances is het wonderlijke werk van het kunstenaarsduo Evelina Domnitch en Dmitry Gelfand, die langdurig onderzoek deden naar zeepbellen. In hun werk 10.000 Peacock Feathers in Foaming Acid wordt een laser gericht op een vloeistofbak met zeepoplossing, waarna de kleurige beelden in een zaal worden geprojecteerd. Een onvoorspelbaar en prachtig natuurkundig en chemische proces ontrolt zich voor de ogen van de kijker.

Evelina Domnitch en Dmitry Gelfand ontdekten dit proces gelijktijdig met de onderzoekers Stoilov en Startsev van het Lebedev Natuurkundig Instituut in Moskou. Gelfand zegt dat dit toeval was: „Evelina en ik voegden een paar jaar geleden lichtgevende poeders toe aan een zeepoplossing voor zeepbellen. Hoewel we al behoorlijk onder de indruk waren van het effect, raakten we pas echt opgetogen toen we een laserstraal op de zeepbel richtten. De laser vergroot en projecteert, zodat de moleculaire clusters, golven en lichtbuigingen zichtbaar worden.”

Op het STRP Festival gaan kunst en technologie hand in hand, met een programma vol elektronische muziek, interactieve installaties, film, kunstperformances en robotics. Kunst en wetenschap zijn van oudsher met elkaar verbonden. Gelfand: „Tegenwoordig zijn er meer fantasierijke, inventieve excentriekelingen te vinden onder de wetenschappers dan onder de kunstenaars. We zijn het eens met Einstein die zei: ‘Wanneer een hoog niveau van technische vaardigheden wordt bereikt, hebben wetenschap en kunst de neiging om samen te vloeien. De grootste wetenschappers zijn ook kunstenaars’.”

Terwijl Domnitch en Gelfand zich ambitieuze wetenschappelijke doelen hebben gesteld („het onthullen van de mysteries van vloeistoffen, quantumchemie en micrograviteit”), is de kunstenaar Ulf Langheinrich wars van elk onderzoeksdoel. Langheinrich maakte in de jaren negentig samen met Kurt Hentschläger deel uit van het illustere kunstenaarsduo Granular Synthesis, dat op STRP met een retrospectief wordt geëerd. Langheinrich vertelt vanuit Lille, waar hij bezig is met nieuw werk, dat hij nooit een doel zal bereiken „en dat is maar goed ook. Ik ben juist geïnteresseerd in de mislukking”.

Met hun overdonderende, grootschalige projecties en soundscapes was Granular Synthesis de pionier van een nieuwe generatie video- en geluidskunstenaars. Veel bezoekers voelen zich gedesoriënteerd bij het bekijken van het werk van het duo, dat het brein ontregelt met behulp van rook, pulserend geluid en stroboscoop.

Langheinrich en Hentschläger zijn ook met solowerk op STRP te vinden. Zo maakte Langheinrich de abstracte film Drift, een film als een elektronisch landschap, dat het gevoel oproept alsof je eindeloos uit het raam kijkt. In zijn installatie Hemisphere ligt de kijker onder een halve bol, verlicht door een stroboscoop, waarbij het golvende, niet-tastbare projectiescherm een belangrijke rol speelt. „Het doek reflecteert je eigen verbeelding”, omschrijft Langheinrich het effect.

Kunst en wetenschap begeven zich vaak op hetzelfde terrein, vindt ook Langheinrich. „Wetenschappers onderzoeken net als sommige kunstenaars het falen van het brein en het oog. Ik heb zelf een werk gemaakt waarin ik de informatie tussen ons rechter- en linkeroog van elkaar scheid met behulp van een tweekleurige 3D-bril en gepolariseerd licht. Het brein zal altijd kiezen voor het ene of het andere oog, omdat het zo graag een coherent beeld wil samenstellen. Daarbij zijn voor mij belangrijke vragen: wat is perceptie, wat is reflectie? Hoe ouder ik word hoe meer ik ga twijfelen aan mijn ervaringen. Zijn die wel echt? Dat gevoel wordt versterkt doordat ik nu al jaren in Accra, de hoofdstad van Ghana woon, waar ik mijn twee kinderen opvoed. Ik ben daar een complete vreemdeling, alsof ik in een luchtbel op een andere planeet woon. En inmiddels voel ik me net zo’n vreemdeling als ik in Europa ben. Ik ben onthecht van alles. Elke dag als ik opsta is de wereld weer iets onwerkelijker geworden. Hoe veeleisend dat gevoel ook is, het komt me goed van pas in mijn werk.”

Dat de techniek de fantasie een handje kan helpen, bewijst het STRP-programma met animatiefilms volgens de nieuwste 2D- en 3D-technieken, onder het motto ‘dit zijn de Hollywoodfilms van de toekomst’. Ook te zien zijn muziekvideo’s, fragmenten van Hollywoodproducties met vooruitstrevende special effects, experimentele video’s, reclamefilms en internetdocumentaires. Dat nieuwe en oude animatietechnieken elkaar niet bijten, bewijst de winnaar van het Ars Electronica festival, de Canadese korte animatiefilm Madame Tutli-Putli. Vier jaar duurde het voordat de twee animatoren de ouderwetse stop-motion techniek hadden geperfectioneerd. Daarnaast deden ze iets nieuws: om de poppen een ziel te geven, zijn de ogen van echte mensen gebruikt. Zal deze innovatieve techniek binnenkort ook Hollywood bereiken? Producent Marcy Page: „Het is een tikje arrogant om daar zelf voorspellingen over te doen, maar de combinatie van poppenanimatie en live-action elementen, zoals die echte ogen, is daar prikkelend en pakkend genoeg voor. De filmindustrie borduurt wel vaker voort op het experimentele werk van kortefilmmakers.”

Het is geen toeval dat die innovatieve films, installaties en muziek nu in Eindhoven te zien en te horen zijn. De stad was tot 1960 de thuisbasis van NatLab, het natuurkundig laboratorium van Philips dat bewees hoe invloedrijk nieuwe technologieën op de kunsten kunnen zijn. Een van NatLabs hoogtepunten was het avant-gardistische spektakel Le Poème Électronique, door architect Le Corbusier en componist Edgard Varèse gemaakt voor de wereldtentoonstelling van 1958, waarin de harmonie tussen mens en technologie werd verbeeld. Le Poème Électronique zal in afgeslankte vorm ook te zien zijn op STRP. Wie zelf toekomstmuziek wil maken, schaft op het festival een cracklebox aan, een elektronisch instrument dat het meest krankzinnige gegil laat horen als je op zijn knoppen drukt, en daarmee het definitieve wetenschappelijke bewijs levert dat elektrische apparaten wel degelijk gevoel hebben.