Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Economie

Pensioenfonds Shell belegde riskant en met geleend geld in aandelen, hedgefondsen en beleggingsfondsen Madoff

Voor twee van de koplopers in de pensioenwereld was 2008 een beproeving. Zij begonnen het jaar in blakende financiële gezondheid. De een is het Spoorwegpensioenfonds, de ander is het Nederlandse pensioenfonds van Shell. Het Spoorwegpensioenfonds had begin 2008 een riante financiële positie. Het vermogen als percentage van verplichtingen (dekkingsgraad) was 189 procent. Shell Pensioenfonds had 180 procent. Het ene fonds doorstond de beurs- en rentecrisis van 2008, het andere fonds stortte in en moet nu gered worden. Wat ging goed en wat ging fout?

Een week na Sinterklaas krijgen duizenden gepensioneerden en werknemers van Shell een ongebruikelijke brief. Door de kredietcrisis, de aandelenkrach en de rentedaling is de dekkingsgraad in elf maanden verschrompeld van 180 procent tot 85 procent. Onder het personeel, gepensioneerden en (concurrerende) vermogensbeheerders heerst ongeloof.

„Uit de reacties die wij hebben ontvangen begrijpen wij dat velen van u geschrokken zijn”, schrijft een lid van de pensioencommissie van de Vereniging van Oud-Employés der ‘Koninklijke Shell’ in het verenigingsblad Voeksnieuws. „Nu, dat waren wij ook.” De vereniging van de Shell-gepensioneerden, kortweg Voeks, telt 13.500 leden. Op hun website staat als credo: Hart voor uw welzijn en hard voor uw belang!

Een grote vermogensbeheerder over Voeks: „Zij waren de slimste en snelste jongetjes uit de klas. Ze liepen voorop in elke optocht. Ze hebben ontzettend veel geld verdiend. Het is als ijs in de zon gesmolten.” Een grote pensioenbeheerder: „Zij probeerden nog de dubbeltjes en kwartjes te pakken voor de stoomwals eraan kwam.”

Wat is er fout gegaan? Het fonds wilde ondanks herhaald verzoek geen toelichting geven.

De erosie van het fondsvermogen komt in de eerste plaats op het conto van de beleggingsstrategie: aandelen, aandelen en nog eens aandelen. Het hoge jaarlijkse rendement van aandelen vertaalde zich steevast in lage premies voor werkgever Shell.

Eind 2007 had het fonds 64 procent van zijn vermogen in aandelen belegd: 12,3 miljard euro. Het fonds heeft daarop meer verliezen geleden dan een doorsnee pensioenfonds doordat een groter deel in opkomende markten was belegd, die slechter presteerden.

De tweede grote verliespost bestaat uit de beleggingen ter waarde van 1,4 miljard in zogeheten hedgefondsen. Dat zijn beleggers die extra risico’s nemen, maar wel mikken op een altijd positief rendement. In tegenstelling tot anderen belegde het Shell-pensioenfonds niet zijn eigen geld in deze hedgefondsen, maar leende het op de financiële markten. Deze ongewone strategie verhoogt in goede tijden het rendement, maar maakt het in slechte tijden juist slechter. Tot overmaat van ramp bleek een van de beheerders ook nog ruim 40 miljoen euro te hebben toevertrouwd aan de Amerikaanse oplichter Madoff, die eind vorig jaar de grootste fraude in de financiële geschiedenis heeft opgebiecht.

Alles bij elkaar moet het fonds zo’n 6 miljard euro hebben verloren op zijn beleggingen.

De vermogenserosie is ook intern een klap. De Nederlandse beleggers zijn sinds 2007 aangewezen als dé vermogensbeheerder voor pensioenen van de Shell-maatschappijen. Zij kregen de voorkeur boven de beheerders van Shell in Londen.

Hoe nu verder? Medio maart kregen de werknemers en gepensioneerden een nieuwsbrief zonder nieuwe cijfers, zoals de dekkingsgraad per eind 2008. Een ding is zeker: de premies gaan rap omhoog. De website meldt geen recente cijfers, ook al pleit minister Donner van Sociale Zaken voor tijdige en goede informatie aan huidige en toekomstige pensioengerechtigden. Van de vergaderingen met gepensioneerden en werknemers in de deelnemersraad wordt sinds oktober geen verslag meer gedaan op de website.

Zeker is dat Shell conform de afspraken de portemonnee trekt voor een reddingsactie. Alleen het bedrag is nog onzeker. In vakbondskringen doet meer dan 2 miljard euro de ronde.

Dit is het vierde deel in een serie over pensioenen. Lees eerdere afleveringen op nrc.nl/pensioenen