Turken houden watergevecht

Dit weekend eindigt het Wereld Water Forum, dat wordt gehouden in Istanbul.

Activisten vrezen dat de Turkse regering dit aangrijpt om een dam door te drukken.

Het eeuwenoude dorp Hasankeyf aan de Tigris, ooit een bloeiende stad in Mesopotamië, dreigt onder water te verdwijnen door de bouw van een grote stuwdam. Foto Reuters The Tigris river flows through the once-powerful town of Hasankeyf which it has sustained through wars and hardship for thousands of years. Early in the next millennium those same clear waters will rise up to submerge the crumbling ruins and caves for ever. All will be resettled for the sake of a huge energy and irrigation scheme to regenerate Turkey's backward southeast. Picture was taken on 19MAY99. FS/FMS
Het eeuwenoude dorp Hasankeyf aan de Tigris, ooit een bloeiende stad in Mesopotamië, dreigt onder water te verdwijnen door de bouw van een grote stuwdam. Foto Reuters The Tigris river flows through the once-powerful town of Hasankeyf which it has sustained through wars and hardship for thousands of years. Early in the next millennium those same clear waters will rise up to submerge the crumbling ruins and caves for ever. All will be resettled for the sake of a huge energy and irrigation scheme to regenerate Turkey's backward southeast. Picture was taken on 19MAY99. FS/FMS REUTERS

De mannen voor het theehuis van Hasankeyf zijn moe gepraat. Al decennia wordt gezegd dat hun vertrek uit dit elfduizend jaar oude dorp aan de oever van de Tigris aanstaande is. Biologen, archeologen, ingenieurs, journalisten en ambtenaren bezoeken wekelijks een van de best bewaarde opgravingen uit het oude Mesopotamië. Ze zeggen dat het monumentale dorp spoedig zal moeten wijken voor een reusachtige waterdam. Dat het dorp 135 meter diep onder water komt te staan, en de eeuwenoude kalksteen zal oplossen als suiker in warme thee. Maar de mannen zitten er nog, op dezelfde oude krukken voor hetzelfde theehuis, in dezelfde zachte winterzon.

Vandaag zijn er sociologen van de Middle East Technical Universiteit, die de huidige eeuwenoude woningen in kaart brengen. „De bouwbedrijven die hier aan de slag gaan, willen weten hoeveel huizen ze moeten bouwen aan de andere kant van de vallei, als het water eenmaal komt”, zegt onderzoeker Latife Akyüz, die met plattegronden door de oude straten loopt. „Het idee dat ze hier weg moeten gaat me als trotse Turkse aan het hart. Maar het is echt beter voor de bewoners als ze vertrekken. Niemand kan in deze armoede leven.”

Morgen komen er bomenplanters van het ‘Initiatief om Hasankeyf in leven te houden’. Zij vrezen ‘culturele genocide’ als de Turkse regering de bouw van de waterdam doorzet. „De vernietiging van Hasankeyf is de vernietiging van de identiteit van de bewoners”, zegt Ercan Ayboga telefonisch vanuit een bus volgeladen met jonge bomen, die hij „,symbolen van hoop en solidariteit” noemt.

De mannen voor het theehuis gebruiken dat soort grote woorden niet. De archeologische vernietiging, of de 123 diersoorten die door het damproject zouden worden bedreigd, zijn hun minste zorg. „De financiële compensatie die de regering tot nu toe heeft geboden is veel te karig”, zegt winkelier Ömer Güzel. „Voor het geld dat ik voor mijn oude woning krijg, kan ik geen nieuw appartement kopen.” Daar gaat het hem om.

Het Wereld Water Forum dat deze week in Istanbul wordt gehouden heeft Hasankeyf opnieuw op de internationale agenda geplaatst. Activisten vrezen dat de Turkse regering de conferentie zal gebruiken om investeerders opnieuw te porren voor het damproject. Europese bouwbedrijven en geldschieters trokken zich de afgelopen jaren één voor één terug, afgeschrikt door de felle protesten en rechtszaken tegen het Ilisu-damproject. Kredietverzekeraars uit Oostenrijk, Duitsland, Zwitserland, Frankrijk en Italië hebben gedreigd de geldkraan dicht te draaien, tenzij er binnen drie maanden aan 153 voorwaarden is voldaan die de natuur en cultuur van Hasankeyf moeten beschermen. Aan geen van de gestelde voorwaarden is tot nu toe voldaan.

Waarom Ankara stug vasthoudt aan het project, is kenners een raadsel. „De dam zal uiteindelijk in niet meer dan 2 procent van de stroom in heel Turkije voorzien. Als je de bestaande elektriciteitskabels zou repareren zou je al 20 tot 23 procent van het huidige energieverbruik kunnen besparen”, zegt Maurits Groen, die ministeries en natuurorganisaties adviseert. Groen zat in de zijlijn van het waterforum in de jury van een ‘watertribunaal’, dat deze week de klachten van alle betrokkenen rond het project aanhoorde. Het oordeel van het tribunaal: de Turkse regering overtreedt internationale wetgeving en voert een achterhaalde energiepolitiek.

De waterbouwkundige, viervoudig premier en latere president Süleyman Demirel raakte begin jaren zestig vastbesloten van Turkije een waterkrachtgrootmacht te maken. Inmiddels zijn in Turkije bijna 700 dammen in aanbouw. „Volgens dat nationalistische gedachtegoed moet een land als Turkije, omringd door olieproducerende landen, zijn eigen energie kunnen opwekken”, zegt Groen. De dammen worden verkocht als antwoord op klimaatverandering, maar zijn milieurampen. „Voor elke ton cement produceer je een ton CO2”, waarschuwt Groen. „Om over de gevolgen voor eeuwenoude landbouwgronden maar niet te spreken.”

Voor de mannen voor het theehuis in Hasankeyf is de vastberadenheid van de Turkse regering niet zo irrationeel als het lijkt. „Je moet niet vergeten dat aan de andere kant van de grens Irak begint”, knipoogt reisgids Idris Kartal. Hij bedoelt: wie dit deel van de Tigris beheert, heeft de macht over de hele regio en zijn toekomst. Dus ook over een onafhankelijk Koerdistan, waar veel Koerden in Turkije en aan de andere kant van de grens over dromen. Kartal: „Turkije zegt: jullie hebben misschien de olie. Maar wij hebben het water.”

Die machtspolitiek speelde Turkije al eerder met buurland Syrië. Toen de Syrische regering eind jaren negentig weigerde PKK-leider Öcalan uit te leveren, dreigden de Turken niet alleen met oorlog maar wezen ze ook subtiel op de afhankelijkheid van Syrië van het water in de Eufraat, dat gereguleerd wordt door de reusachtige Atatürk-dam. Zoveel was Öcalan de Syriërs niet waard en hij werd gedwongen het land te verlaten.

„Dat zijn allemaal samenzweringstheorieën”, bromt Gobar Ahmet, de enige middenstander in Hasankeyf die zich volmondig achter de bouw van de dam heeft geschaard. Zijn kantoortje is gevuld met maquettes van luxueuze huizen en dromerige foto’s van zeilboten op een meer: de toekomst die de bewoners van Hasankeyf te wachten staat als ze het protest opgeven. „Hoe we nu wonen is onmenselijk”, zegt Ahmet. „Mijn vrouw en ik delen onze slaapkamer met onze vier kinderen. De riolering werkt niet, niemand heeft werk.”

Wat Ahmet betreft is de verwaarlozing het beste argument om Hasankeyf zo snel mogelijk onder water te zetten. „De dam zal ieders leven in deze regio verbeteren, ook van Irak of een vrij Koerdistan. Wie dat niet inziet, is niet goed bij zijn hoofd.”