Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

Geopolitiek

Net als in de VS verdachten op borgtocht snel weer vrij

In de VS is het normaal: een arrestant betaalt een borgsom en staat direct weer op straat.

Promovendus Houweling verwacht hier iets soortgelijks.

Zangeres Amy Winehouse kwam twee dagen geleden op borgtocht vrij in Londen na een aanklacht van een fan. Foto Roger Cremers (zie rectificatie) British singer Amy Winehouse centre right, seen with her father Mitch, centre left, as they arrive at Westminster Magistrates Court, in London, Tuesday, March 17, 2009. (AP Photo/Alastair Grant)
Zangeres Amy Winehouse kwam twee dagen geleden op borgtocht vrij in Londen na een aanklacht van een fan. Foto Roger Cremers (zie rectificatie) British singer Amy Winehouse centre right, seen with her father Mitch, centre left, as they arrive at Westminster Magistrates Court, in London, Tuesday, March 17, 2009. (AP Photo/Alastair Grant) Associated Press

Als ijverige student viel zijn oog jaren geleden op artikel 80 in het Wetboek van strafvordering: een wetsartikel uit 1926. Daarin wordt „storting van geldswaarden door den verdachte” genoemd als alternatief voor voorlopige hechtenis. Verbaasd stapte Ruben Houweling naar zijn docent. „Betekent dit dat die beelden uit de VS, dat een verdachte na overhandiging van een koffertje met geld vrij komt, hier ook kunnen?” „Ja”, antwoordde die, „maar dat gebeurt alleen in de VS”.

Houweling liet het er niet bij zitten en belde een hele serie rechter-commissarissen. „Ik dacht, misschien weten alle rechters dit al.” Dat bleek niet het geval. „Wat? Nee hoor, dan zit u hier verkeerd, u moet in de VS zijn”, hoorde hij. Of: „Ja, het bestaat wel, maar we doen er niets mee.”

Houweling ontdekte vervolgens dat de borgsom door druk vanuit ‘Europa’ de komende jaren alsnog zijn intrede kan doen. Een promotie lag in het verschiet: morgen aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

Hoe zorgt ‘Europa’ ervoor dat de borgsom een herkansing krijgt?

„In het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens staat dat landen altijd moeten kijken naar alternatieven voor vrijheidsontneming. Het Europees Hof van Justitie heeft in arresten laten zien dat het dit serieus neemt. Nederland staat bovenin de lijst van landen als het gaat om het aantal vrijheidsontnemingen vóór veroordeling. De druk van het Hof is voorlopig vooral informeel, maar wel belangrijk. Nederland wil niet te boek staan als een bananenrepubliek. Daarnaast wordt er in de EU gewerkt aan het Europees surveillancebevel. Dat bepaalt dat landen elkaars alternatieven voor voorarrest moeten erkennen. Uitgangspunt is dat verdachten in afwachting van hun proces in eigen land verblijven. Dus als ik in Italië wordt gepakt voor bezit van softdrugs, moet ik de tijd vóór mijn proces in Nederland doorbrengen. Daarbij onderga ik Italiaanse alternatieven voor voorarrest, bijvoorbeeld huisarrest. Dat leidt tot ongelijkheid met verdachten in Nederland die wél in voorarrest komen. Ook via die weg komt het voorarrest dus onder druk te staan. Een goed alternatief in de Nederlandse wet is de borgsom.”

Wat is er tegen voorarrest?

„Voorarrest moet zoveel mogelijk worden beperkt, maar is soms noodzakelijk. Als er een groot risico is dat iemand vlucht, of in herhaling treedt, moet voorarrest natuurlijk worden opgelegd. Maar de Nederlandse rechter kiest er vaak voor, omdat hij geen alternatieven heeft. Het is vastzetten of vrijlaten. Verdachten die voorarrest hebben gekregen, worden anders behandeld. Ze krijgen vaker een gevangenisstraf, omdat het voorarrest daarvan kan worden afgetrokken. Bovendien maakt het voor de omgeving niet uit of iemand veroordeeld is of niet. Als iemand drie maanden in voorarrest heeft gezeten, is het beeld dat die persoon een gevangenisstraf van drie maanden heeft uitgezeten.”

Ook in Nederland worden toch alternatieven als huisarrest opgelegd?

„Dat klopt, maar dat kan alleen via een trucje. De rechter moet eerst voorlopige hechtenis opleggen om die vervolgens weer te schorsen. Er worden dan de meest creatieve alternatieven voor voorarrest bedacht, bijvoorbeeld het volgen van een agressieregulatieprogramma. Maar dat is ook raar, want dan zeg je als rechter eigenlijk al: je hebt het gedaan.”

Waarom wordt de mogelijkheid van een borgsom niet vaker benut?

„De regeling is nu nog te ingewikkeld en er is geen stimuleringsbeleid. Rechters zijn slecht op de hoogte van de mogelijkheden, het ontbreekt aan de juiste formulieren en de uitvoering moet worden gefaciliteerd. Volgens mij moet het Centraal Justitieel Incasso Bureau dat gaan doen, want dat lukt bij de verkeersovertredingen ook prima. Dit alles kan in een half jaar worden geregeld.”

Soms wordt een borgsom wel opgelegd.

„Dat klopt, jaarlijks een keer of vier, vooral bij grote vermogensdelicten. De gedachte is dat zulke verdachten extra gevoelig zijn voor geld. Zakenman Joep van den Nieuwenhuyzen kwam vorig jaar vrij na betaling van tien miljoen euro. Maar ook bij diefstal, verduistering, belastingontduiking, of overtreding van milieuwetgeving kan de borgsom worden toegepast. Voor levensdelicten is vrijlating op borgtocht minder geschikt. Als iemand zijn vrouw heeft afgeranseld, moet hij niet naar huis worden gestuurd. Voor een crime passionel kan het weer wel. Als een vrouw jarenlang is mishandeld door haar man en hem heeft vermoord, is de kans klein dat zoiets weer gebeurt.”

De borgsom: ideaal voor de rijken en slecht nieuws voor mensen met weinig geld.

„De wetgever heeft in 1926 al bepaald dat borgsommen naar draagkracht worden opgelegd, bijvoorbeeld tien procent van het jaarinkomen. Voor Jan Modaal komt dat neer op zo’n 3.500 euro, voor een topman van Philips zal dat wat meer zijn. Bij berechting worden nu ook al boetes naar draagkracht opgelegd. Dan hoor je nooit iemand over klassejustitie.”

Wat zijn de verschillen met de VS?

„Daar tillen ze zwaarder aan het grondrecht van invrijheidstelling voordat je veroordeeld bent. Direct na de voorgeleiding wordt daarom bepaald of je op borgtocht vrij mag komen. De borgsommen zijn zo hoog omdat een enorme vercommercialisering door kredietverstrekkers heeft plaatsgevonden. Stel dat ene Gonzales geen 50.000 dollar voor de borgsom heeft. Een kredietverstrekker vraagt tien procent van Gonzales, betaalt die 50.000 dollar en krijgt die terug als hij ter zitting verschijnt.”

Rectificatie / Gerectificeerd

correcties en aanvullingen

Foto borgtocht

In het fotobijschrift van het artikel Net als in de VS verdachten op borgtocht snel weer vrij (donderdag 19 maart, pagina 10) staat dat de foto is gemaakt door Roger Cremers. De foto is echter afkomstig van AP.