De ware liberaal is een realist

Vestig nooit álle hoop op de overheid: zie bijvoorbeeld de WAO-ellende van destijds. Ideaal is een kleine, maar krachtige overheid, meent Frits Bolkestein.

(Tekening Siegfried Woldhek) Woldhek, Siegfried

Ik weet wat het liberalisme is, maar niet wat het neoliberalisme is. Sterker: ik ken geen liberaal die dat wel weet. Ook het artikel van prof. Frank Ankersmit (Opiniepagina, 11 maart) ‘Liberalen moeten terug naar hun kern’ heeft mij geen helderheid kunnen verschaffen. De kern van het liberalisme is vrijheid binnen verantwoordelijkheid. Ook de VVD streeft daarnaar. Maar waar vrijheid wordt gegeven, wordt zij ook misbruikt. Daarom is afdoende toezicht nodig. Maar ‘vrijheid met toezicht’ is altijd beter dan ‘toezicht alleen’ onder het alziende oog van een overheid die haar eigen belangen koestert.

De kredietcrisis is begonnen in de Verenigde Staten. In zekere zin vormen de ontbrekende spaarzin in dat land plus het feit dat het zich laat subsidiëren door miljoenen arme Aziatische spaarders de achtergrond.

Meer direct heeft die kredietcrisis verschillende oorzaken. De Amerikaanse overheid verplichtte banken hypotheken te verstrekken aan minvermogenden, onder wie minderheden. Er was veel te weinig toezicht op banken. Het optimisme van de vorige voorzitter van de Fed, Alan Greenspan, over het zelfreinigende vermogen van bankiers, is gelogenstraft. Ondernemers hebben altijd de neiging de grenzen van het kapitalisme op te zoeken. Sommigen gaan daar overheen. Ankersmit noemt dat – denk ik – het neoliberalisme. Ik noem het de menselijke aard die naar excessen streeft.

Ankersmit wijst het CDA aan als hoofdschuldige. Die partij zou tijdens haar ‘tocht door de woestijn’ (1994-2002) besloten hebben tal van „overheidstaken te verplaatsen naar de semipublieke sector”, uit „liefde voor het middenveld”. De VVD zou zich daardoor hebben laten meeslepen in de richting van – alweer – het neoliberalisme.

Echter, de VVD heeft zich altijd verzet tegen de publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie (PBO) met haar productschappen en bedrijfsschappen. Gelukkig is daar – buiten de landbouw – ook weinig van terecht gekomen. Liberalen is het corporatisme een gruwel want het is ondemocratisch en niet op de markt georiënteerd. Hier dus een duidelijke scheidslijn.

Wat betreft het middenveld gaan liberalen daar alleen onder strenge eisen mee akkoord. Die eisen zijn tweeledig: vrije toe- en uittreding en openbare controle op openbare middelen. Dus niet: baas in eigen huis en het huis op kosten van de gemeenschap, zoals de helaas overleden socioloog Jacques van Doorn het uitdrukte. Wat heeft Ankersmit tegen dat middenveld, indien aan die twee voorwaarden is voldaan?

Wat wil Ankersmit eigenlijk? Dat de privatisering van de telecomsector en van de KLM wordt teruggedraaid? Dat een kwart van alle werknemers ambtenaren wordt zoals in Frankrijk? Of dat alle mensen netjes handelen? Ja, dat wil ik ook.

Ankersmit verwacht te veel van de overheid. Die was verantwoordelijk voor de WAO-ellende in de jaren tachtig en voor de ‘integratie met behoud van identiteit’-ellende in de jaren negentig. Een kleine maar krachtige overheid blijft het liberale ideaal. Liberalen delen met socialisten hun optimistisch mensbeeld. Maar socialisten hebben een optimistisch beeld van de overheid, liberalen een pessimistisch. Voelt Ankersmit zich misschien beter thuis bij de PvdA dan in liberaal gezelschap?

Frits Bolkestein was eurocommissaris, fractievoorzitter van de VVD in de Tweede Kamer en minister van Defensie.

    • Frits Bolkestein