Kokosnoot verstoort scène van verkracht meisje

Annemarie Prins maakt in Cambodja een toneelstuk om de trauma’s van de Rode-Khmerterreur te verwerken: „Theater heeft een losmakende werking.”

Danser (Khiev Sovannarith) stopt moordenaar van Rode Khmer (Chhon Sina) in toneelstuk ‘Breaking the Silence’. Foto Danser (Khiev Sovannarith) stopt moordenaar van Rode Khmer (Chhon Sina) in toneelstuk ‘Breaking the Silence’. Foto Richt Martens.
Danser (Khiev Sovannarith) stopt moordenaar van Rode Khmer (Chhon Sina) in toneelstuk ‘Breaking the Silence’. Foto Danser (Khiev Sovannarith) stopt moordenaar van Rode Khmer (Chhon Sina) in toneelstuk ‘Breaking the Silence’. Foto Richt Martens. Martens, Richt

De dorpelingen in Tropeang Ruessy klimmen op het hek of staan op het zadel van hun brommer om het toneel te zien. In deze streek, bijna vier uur rijden van Phnom Penh, gebeurt nooit iets. Dus nu een blanke vrouw op een stoffig veldje een helder verlicht podium heeft laten opstellen, loopt jong en oud uit. Naar schatting duizend mensen waren er.

Het toneelstuk Breaking the Silence beschrijft wat deze dorpelingen en miljoenen andere Cambodjanen ondergingen tussen 1975 en 1979. Onder het Rode Khmer-regime van Pol Pot werd Cambodja een staat van dwangarbeid en dood, van honger en angst, van eenzaamheid en verraad. Vorige week begon in Cambodja het tribunaal waar dertig jaar later enkele leiders worden berecht.

De vier actrices, die in deze horror talrijke familieleden verloren, wisselen in zeven verhalen van rol: een moeder wil haar zoon niet kennen omdat hij hoorde bij het regime dat haar echtgenoot heeft gedood. Een man wordt verteerd door schuldgevoel over de tientallen dorpsgenoten die hij verraadde, toen hij werd gemarteld. En twee kindsoldaten, die terugkijken op de tijd waarin zij werden gedwongen te moorden en te verkrachten.

„Als je hier een stuk maakt, dan heb je het over Pol Pot. Ik ga geen Alice in Wonderland maken”, zegt de Nederlandse theatermaker Annemarie Prins (76). Binnenkort verschijnt een televisieserie over Annie M.G. Schmidt, waarin zij de ‘oudere Annie’ speelt. Maar nu is ze in Cambodja, waar ze voor de tweede keer een toneelstuk schreef en maakt over de Rode Khmer-periode. Vier jaar geleden kwam ze hier op uitnodiging van de Amerikaan Fred Frumberg, die er al twaalf jaar helpt met de wederopbouw van de Cambodjaanse kunstwereld.

Doordat de Rode Khmer de intellectuele elite als eerste uitroeide, was Cambodja na Pol Pot een land zonder kunstenaars. Frumberg richtte zich daarom eerst op het behoud van het cultureel erfgoed. Vooral traditionele dans, want dat vond men het belangrijkst. Inmiddels is er ruimte voor hedendaags werk. De ontwikkeling van contemporaine podiumkunst had jarenlang stilgestaan, zegt Frumberg. Jonge uitvoerende artiesten hebben moeite hun eigen creativiteit te uiten, want door de reële angst voor het verlies van de traditionele podiumkunsten zijn Cambodjaanse regisseurs volgens Frumberg zo dictatoriaal, dat artiesten bang zijn van de traditionele paden af te wijken.

In zo’n omgeving kwam Annemarie Prins terecht toen ze vier jaar geleden een workshop gaf aan Cambodjaanse actrices. Een cultuurschok, zegt ze zelf. Voor het eerst werkte ze met kunstenaars die niet begrepen wat ze bedoelde met ‘Brechtiaans’ theater. „Dat komt door Pol Pot”, zegt ze stellig. „Anders hadden ze dat wel geweten.”

Breaking the silence komt voort uit dertig interviews met overlevenden én daders. Met dit stuk wilde Prins meer in de samenleving doen, zegt ze. „Niet alleen een voorstelling maken.” Dus heeft het een boodschap: práát over die periode, verbreek de stilte. „Goed theater heeft een losmakende werking.” Daarom is Breaking the Silence toegesneden op een tournee door de provincie: een mobiel toneel met simpel decor, bouwlampen als belichting en een toegankelijke, vertellende stijl.

Maar in Tropeang Ruessy blijkt de kloof tussen het theater van Prins en de Cambodjaanse provincie groot. In dit dorp van rubberplanters zijn ouderen nauwelijks geletterd, volwassenen staren ongegeneerd naar al die buitenlanders in hun dorp. Ze mompelen verward als de actrices mannen uitbeelden: waarom noemt zij haar nu ‘oom’? Met het verbreken van stilte heeft het publiek weinig moeite: de actrices moeten opboksen tegen constant gepraat en optrekkende brommers.

Het publiek leeft op als de danser over het podium koprolt, en bij de muzikale gedichten die Prins door het stuk heeft geweven. Als een actrice met overdreven bewegingen een meisje uitbeeldt dat stiekem uit de pot met rijst snoept, wordt er gelachen. Maar de verstilde scène over een verkracht meisje dat niet meer praat, valt in het water doordat ergens een kokosnoot uit de boom valt, die alle aandacht van het publiek opeist.

„De knop moet om”, zegt Prins na afloop. Voor volgende voorstellingen zullen de actrices zich instellen op een luidruchtig publiek. Maar er waren ook bemoedigende tekenen: iedereen bleef zitten, oude dames bleven naar het podium staren, kinderen stelden na afloop vragen over die donkere periode uit het leven van hun ouders. Prins is tevreden. „Er gebéúrde wel iets.”