Eerbetoon aan Hadrianus

Keizer Hadrianus verkoos Sagalassos tot eerste stad van Pisidië in Zuid-Turkije. De stad eerde de keizer met beelden van kostbaar marmer die nu zijn opgegraven. Theo Toebosch

Laars met open tenen van Hadrianus. Sagalassos Archaeological Research Project
Laars met open tenen van Hadrianus. Sagalassos Archaeological Research Project Sagalassos Archaeological Research Project

Ruim achthonderd belangstellenden meldden zich onlangs in Leuven voor de jaarlijkse openbare lezing van archeoloog Marc Waelkens van de Katholieke Universiteit Leuven. Benieuwd naar de vondst van een paar bijzondere reusachtige keizerlijke beelden. “Voor de volgende lezing zijn al weer ruim zeshonderd aanmeldingen”, zegt Waelkens.

Waelkens graaft al twintig jaar in Sagalassos, ruim honderd kilometer ten noorden van de moderne Turkse stad Antalya. “Plus vijf jaar veldverkenningen.” Hij heeft van de opgravingen een grootschalig interdisciplinair project gemaakt. “De meeste klassiek-archeologische opgravingen richten zich vooral op objecten en monumenten. Ik ga te werk als een prehistorisch archeoloog; ik heb de hele omgeving van 1.200 vierkante kilometer in kaart gebracht en houd me ook bezig met vroegere en latere tijden en zaken als veeteelt en vegetatie.” Zo is hij bijvoorbeeld enthousiast over het archeozoölogisch onderzoek dat de ontdekking van intact DNA in fossiele visgraten opleverde. “Hieruit bleek dat ze in Sagalassos vanaf het begin van de jaartelling katvis uit Egypte importeerden.”

Het zijn echter toch typisch klassiek-archeologische vondsten die Waelkens internationaal de meeste publiciteit brengen. Anderhalf jaar geleden ontdekte zijn team bij opgravingen van de thermen een ruim zeventig centimeter groot en kunstig gebeeldhouwd marmeren hoofd van keizer Hadrianus (117-138). Samen met een ook opgegraven voet in een militaire laars en een onderbeen maakte het deel uit van wat een vijf meter hoog beeld moet zijn geweest. Afgelopen zomer, terwijl het hoofd met de twee andere fragmenten een van de trekpleisters van de grote Hadrianustentoonstelling in het British Museum in Londen was, groef Waelkens in dezelfde hoek van de thermen nog twee andere bijzondere marmeren hoofden op. Het ene stelt keizerin Faustina de Oudere voor, de vrouw van Antoninus Pius, Hadrianus’ ‘adoptiefzoon’ en opvolger (138-161), en het andere keizer Marcus Aurelius (161-180). Voor Waelkens reden om aan te nemen dat in nissen van het frigidarium (koudwaterbad), in de zuidoosthoek van het openbare badcomplex, beelden stonden van wat nu de Antonijnse dynastie heet. De voeten van een vrouw in de nis tegenover het Hadrianusbeeld zouden dan van zijn vrouw Sabina zijn geweest. De resten van mannenvoeten in sandalen vormen een aanwijzing dat tegenover Faustina haar echtgenoot Antoninus Pius heeft gestaan. “Het is niet vreemd dat Antoninus anders dan Hadrianus en Marcus Aurelius geen militair schoeisel draagt, omdat hij Italië nooit heeft verlaten en nooit oorlog heeft gevoerd.”

BONDGENOOT

De bevolking van Sagalassos heeft volgens Waelkens eerst Hadrianus en later zijn dynastie met de thermen en beelden eer willen bewijzen, omdat Hadrianus de stad de titel van ‘eerste stad van [de streek] Pisidië, vriend en bondgenoot van de Romeinen’ verleende en Sagalassos officieel erkende als het Pisidische centrum van de keizercultus. De nieuwe status betekende een impuls voor de stad, die ruim zesduizend inwoners telde. “Er kwamen speciale spelen en feesten. Dat verklaart waarom de stad een odeion met tweeduizend en een theater met negenduizend zitplaatsen had.” De thermen waarin de beelden zijn gevonden behoren tot de grootste van Anatolië. Waelkens: “Thermen golden in de Romeinse keizertijd als de agora, de vergaderplaats, van het volk.”

De beelden zijn gemaakt van kostbaar marmer uit Dokimeion, ruim 250 kilometer ten noorden van Sagalassos, meent Waelkens. “Zeker vijf keer duurder dan marmer uit Ephese.” De officiële bevestiging na natuurwetenschappelijke analyse moet hij nog binnenkrijgen, maar hij is er nu al zeker van – op kunsthistorische gronden. “Dat zie ik aan het patina, de kleur van het marmer, en de manier waarop het gekapt is.”

GOEDKOOP MARMER

De keuze voor het dure marmer had alles te maken met de natuurlijke gesteldheid van het gebied rond Sagalassos, blijkt uit een kaartje met hellingsgraden van toegangswegen. “Import van goedkoop marmer uit Ephese over land was wegens de grote afstand, honderden kilometers, geen optie. Aanvoer via Attaleia, Perge en Side, de dichtstbijzijnde zuidelijke havens, was ook niet mogelijk, omdat de wegen naar Sagalassos, gelegen op ruim 1.500 meter hoogte, een stijgingspercentage hadden van 7 tot soms meer dan 15 procent. Maar de wegen uit Dokimeion waren niet zo steil en overwegend dalend.”

Waelkens denkt dat de beelden oorspronkelijk niet in de nissen hebben gestaan, omdat daar stenen sokkels ontbreken. “Ik denk dat ze oorspronkelijk hebben gestaan in wat archeologen de Kaisersaal noemen, de centrale hal van het in 165 ingewijde badcomplex.”

In de late vierde eeuw, toen de keizercultus werd afgeschaft, hebben de bewoners veel cultusbeelden in de stad kapotgemaakt. Maar de erebeelden van Hadrianus en zijn directe opvolgers hebben ze met respect behandeld. Toen de Kaisersaal in een extra warmwaterbad werd omgevormd, zijn de beelden samen met die van hun echtgenoten naar de nissen in het frigidarium verplaatst. Een aardbeving eind zesde eeuw heeft het badcomplex verwoest en de kolossale beelden bedekt. “Als onze theorie klopt, zullen we komende zomer in de nis tegenover Marcus Aurelius zijn vrouw Faustina de Jongere vinden.”

Het British Museum heeft op zijn website korte filmpjes over Hadrianus: www.britishmuseum.org/hadrian