De wereld heeft genoeg van belastingparadijzen

Belastingparadijzen staan onder druk. Het thema staat op de agenda van de G20 en de Europese Unie. De crisis geldt nu als alibi om een lang slepend probleem op te lossen.

De Basler Kantonalbank (BKB) is een van de vele Zwitserse financiële instellingen. Werknemers staan hier in de ruimte met safes in een van de vestigingen in Basel. (Foto Reuters) Employees stand in the safe box room in the vault of the Basler Kantonalbank (BKB) in Basel January 21, 2009. Picture taken January 21, 2009. REUTERS/Arnd Wiegmann (SWITZERLAND)
De Basler Kantonalbank (BKB) is een van de vele Zwitserse financiële instellingen. Werknemers staan hier in de ruimte met safes in een van de vestigingen in Basel. (Foto Reuters) Employees stand in the safe box room in the vault of the Basler Kantonalbank (BKB) in Basel January 21, 2009. Picture taken January 21, 2009. REUTERS/Arnd Wiegmann (SWITZERLAND) REUTERS

De keuze is aan u. Vult u formulier 1 in, zodat u de belastingdienst informeert hoeveel u stort op uw Zwitserse rekening? Of opteert u voor formulier 2? Dan wordt de belastingdienst niet geïnformeerd en zwijgen wij voor iedereen die komt vragen. Wij van UBS dringen u niks op. De keuze is aan u.

Zo kan het Zwitserse bankgeheim in de praktijk werken, zegt Frederik Redelé. Hij is directeur van Commenda Family Office, een kantoor dat de meest vermogende Nederlandse families voorziet van onafhankelijk financieel advies.

En er zijn genoeg rijken die voor formulier 2 kiezen en dus belastingdiensten wereldwijd ontlopen door hun geld op geheime rekeningen te zetten. Naar schatting staat er wereldwijd 7.000 miljard dollar op buitenlandse offshore bankrekeningen, een derde daarvan is in Zwitserland ondergebracht. Alleen al 48.000 Amerikanen hebben een geheime rekening bij UBS, zo moest de bank onlangs schoorvoetend toegeven.

Maar de vraag is hoe lang dat nog kan. Belastingdiensten gaan de strijd aan met banken, en politici zetten de Zwitserse regering onder druk. „Die druk op het bankgeheim speelt al ruim een decennium”, zegt Eelko Bronkhorst. Van 2004 tot 2006 was hij directeur van de Zwitserse divisie van ABN Amro, dat net als alle andere buitenlandse banken wettelijk onder het verplichte bankgeheim viel.

Destijds, in 1997, ontstond een rel toen Christoph Meili, een nachtwaker bij UBS tijdens zijn ronde paperassen bij de papierversnipperaar ontdekte waaruit bleek dat Joodse tegoeden uit de Tweede Wereldoorlog nooit waren uitgekeerd aan nabestaanden. Daarvoor al kwam het bankgeheim in opspraak toen de Filippijnse regering het vermogen van de afgezette president Ferdinand Marcos wilde terugvorderen. „Maar de beweging om het bankgeheim op te heffen is in een stroomversnelling gekomen. Vooral de Amerikanen hebben zijn nu hard bezig”, zegt Bronkhorst.

Deze week verschenen UBS-bankiers voor een onderzoekscommissie van de Amerikaanse Senaat. De Internal Revenue Service (IRS), de Amerikaanse fiscus eist dat UBS meewerkt aan de vervolging van belastingontduikers en -fraudeurs. De grootste bank van Zwitserland zegt mee te werken en heeft tot nu de namen overhandigd van zo’n 300 mensen die worden verdacht van belastingfraude. De IRS denkt dat die rekeninghouders 14,8 miljard dollar op de bank hebben staan. Anders dan belastingontduiking is belastingfraude een misdaad in Zwitserland. Ook heeft UBS een boete van 780 miljoen dollar aanvaard om verdere stafvervolging te voorkomen, hoewel een Zwitserse rechtbank oordeelde dat UBS die namen nooit had mogen geven.

Maar deze knieval van UBS is volgens de IRS en enkele senatoren niet genoeg. UBS moet de identiteit prijsgeven van de 48.000 rekeninghouders die worden verdacht van belastingontduiking. „De rest van de wereld heeft genoeg van belastingparadijzen die hun ogen sluiten voor belastingontduiking en zo hun financiële instellingen laten profiteren”, zei Carl Levin, een invloedrijke senator van de Democraten.

Europese regeringsleiders eisen ook actie van de Zwitsers. Afgelopen maand bezworen ze tijdens hun samenkomen in Berlijn – in aanloop naar de G20-top in Londen, begin april – dat er meer regels en meer toezicht nodig is om uit de economische crisis te komen. Concreet moeten we, onder meer, belastingparadijzen aanpakken, schreef premier Jan Peter Balkenende na terugkomst in een opiniestuk in de Volkskrant. Daarmee verwoordde hij de consensus onder zijn Europese collega’s.

Deze week kwamen Christine Lagarde en Peer Steinbrück, de Franse en Duitse ministers van Financiën, met meer details. Banken en verzekeraars moeten bekendmaken of ze gebruik maken van belastingparadijzen. En zo ja, dan moeten financiële instellingen de omvang en aard van de transacties openbaren. Bovendien moet er een zwarte lijst komen van belastingparadijzen. Lagarde riep G20-landen op om bilaterale verdragen te beëindigen met die landen. „Wij willen daadkrachtig optreden tegen financiële centra die niet meewerken”, aldus de Franse minister. Het bankgeheim staat op de agenda van de bijeenkomst van Europese ministers van financiën, komende woensdag.

Dit kan de ondergang van Finanzplatz Schweiz betekenen, zeggen financieel adviseur Redelé en oud-bankier Bronkhorst. „Het is mijn werk om voor mijn klanten de dienstverlening en tarieven van banken te analyseren”, zegt Redelé. „En de tarieven die banken in Zwitserland rekenen zijn hoog. Nu kunnen ze dat onderbouwen, ze bieden immers een bijzondere dienst aan. Maar hoe verantwoord je die fee als het bankgeheim wegvalt?”, vraagt Redelé.

Bankieren is samen met chocola en uurwerken bepalend voor het merk Zwitserland, zegt Bronkhorst. „Maar los van het imago, de financiële instellingen zijn cruciaal voor de economie in het land”, stelt de oud-bankier. Sinds een wet het in 1934 strafbaar stelde om gegevens over bankrekeningen te openbaren, is de financiële sector fors gegroeid. Nu biedt het bankwezen werk aan 6 procent van de beroepsbevolking en is het goed voor 10 procent van het bruto binnenlands product.

De Zwitserse weerstand om het bankgeheim af te schaffen is dan ook groot. „Ik kan niet inzien hoe wij ooit het geheim prijs kunnen geven”, zei Hans-Rudolf Merz, de Zwitserse president en minister van Financiën, deze week strijdbaar op een persconferentie. „Het bankgeheim is onderdeel van de mentaliteit van ons land. Het gaat over de bescherming van privacy”, stelde Merz tegenover persbureau AP. Gisteren voegde hij daaraan toe dat hij verwacht dat de expertgroep die door de regering is ingesteld tegemoet zal komen aan de bezwaren uit de VS, Frankrijk en Duitsland, zonder dat dat de kern van het bankgeheim hoeft te worden aangetast. Maar concrete plannen bleven uit.

Zondag ontmoet Merz in Luxemburg zijn collega’s uit Oostenrijk en Luxemburg om over het bankgeheim te spreken. Binnen de Europese Unie hebben Oostenrijk en Luxemburg ook een bankgeheim, en zij hebben zich altijd verzet tegen vergaande Europese informatie-uitwisseling over spaartegoeden. Merz hoopt via deze bondgenoten de G20, die begin april in Londen bijeenkomt, ervan te weerhouden het bankgeheim al te zeer te beperken.

De Zwitsers zijn de afgelopen jaren wel meegebogen met de Europese wens van meer transparantie. Zo heffen zij sinds 2005 bronbelasting over de buitenlandse spaartegoeden (die in een keer aan de fiscus van het thuisland van de spaarders wordt overgemaakt) en sloten zij begin februari nog een nieuw akkoord met de EU over de belasting op renteopbrengsten. Het lijkt er echter op dat – mede door de puinhopen in de financiële sector – internationaal de consensus bereikt is het bankgeheim nu daadwerkelijk op te heffen.

De gevolgen voor Zwitserland van het opheffen van het bankgeheim zullen ongekend groot zijn. De financiële sector staat of valt met vertrouwen, en alle belastingontduikers worden daar bij het wegvallen van het bankgeheim drastisch in geschaad. Voor Zwitserland, dat zijn imago als baken van stabiliteit en neutraliteit de afgelopen decennia handig wist te combineren met het bankgeheim, valt te hopen dat ook andere belastingparadijzen aan de druk toe moeten geven.

Gevestigde belastingparadijzen als Singapore en de Kanaaleilanden staan eveneens onder druk, meent ex-bankier Bronkhorst. „Singapore is een open economie. Het land kan het zich niet permiteren om te weigeren mee te werken met de internationale gemeenschap”, zegt hij. Dan blijven er bestemmingen over als het tropische eiland Vanuatu. „Voor velen is dat geen optie”, zegt financieel adviseur Redelé. „Zwitserland is stabiel, betrouwbaar en dichtbij. Hoe verder weg je gaat, hoe moeilijker het wordt om op je geld te passen en erbij te kunnen.”