De droom van WISBRUN

Hans Wisbrun is een theoretisch natuurkundige die er van droomt dat ook in Nederland en Vlaanderen de internationale pi-dag, een wiskunde feestdag, gevierd wordt op 14 maart (3/14). En hij is de bedenker van de choco-pi, of choco-π.

'Er is een creatieve kant aan wiskunde. Je kan er plezier aan beleven. En dat is niet iets dat alleen beperkt hoeft te blijven tot kringen van wiskundigen. Dat is de reden dat ik me inzet voor de viering van internationale pi-dag in Nederland en Vlaanderen.

‘Pi is het getal waarmee de verhouding tussen de omtrek en de middellijn van een cirkel wordt aangegeven. Het is een getal dat erg tot de verbeelding spreekt, omdat het iets ongrijpbaars heeft en daarom ook de creativiteit prikkelt. Pi is alleen maar te benaderen, met in de decimale vorm achter de komma een oneindige reeks cijfers die niet een herhalend patroon vormen. Het getal is ongeveer 3,14159… en wordt aangeduid met de Griekse kleine letter π (pi).

‘Om die oneindige, creatieve kant van pi en de wiskunde te vieren, zijn ze in Amerika in 1987 begonnen met pi-dag. Op 14 maart, want op de Amerikaanse manier van datumnotatie schrijf je dat als 3/14 – de begincijfers van pi. En het is ook de geboortedag van Einstein.

‘Het was de natuurkundige Larry Shaw, verbonden aan het wetenschapsmuseum Exploratorium in San Francisco, die de eerste pi-dag organiseerde. Met publiek en medewerkers liepen ze in een cirkel rond, en ze aten taart om de dag te vieren. Het Engelse woord voor taart is pie, en dat spreek je in het Engels net zo uit als pi. Inmiddels is pi-dag in Amerika voor een deel een eetfeest geworden: allerlei voedsel met ‘pi’ in de naam wordt gegeten en gedronken om pi-dag te vieren: pizza, pineappel (ananas), pina-colada.

‘Inmiddels wordt pi-dag al op verschillende plaatsen in de wereld gevierd. Maar niet in Nederland en Vlaanderen. Vandaar dat ik het initiatief genomen heb voor de viering van pi-dag, hier en in Vlaanderen. Ik organiseer een wedstrijd die ook in deze krant is aangekondigd. Ik roep mensen op om op pi-dag in een groep te gaan staan of te liggen, in zo’n formatie dat van boven bekeken de pi-vorm ontstaat. Een foto daarvan kan je digitaal opsturen aan wiscamsterdam@gmail.com, voor 16 maart. Samen met Ionica Smeets en Jeanine Daems, twee wiskunde-promovendi uit Leiden die een geweldige site over wiskunde hebben, www.wiskundemeisjes.nl, jureren we die, en de winnende groep krijgt een prijs. We willen zo aan pi-dag een extra dimensie geven, zodat het niet alleen een eetfestijn is. Zie ook http://pi-dag.blogspot.com.

‘Dat ik pi, of π, zo inspirerend vind, komt door de creatieve component. π wordt in de wiskunde een irrationaal getal genoemd, een getal dat je niet als een breuk kunt schrijven. Ik verspreek me wel eens en noem het dan een irrationeel getal. Maar ook die benaming klopt. Welk ander getal onttrekt zich zo aan de logica als π?

‘Als straks via mijn prijsvraag voor pi-dag bedrijfskantines, schoolpleinen en zwembaden gevuld zouden zijn met groepen mensen die samen het symbool p vormen, dan is dat toch pure magie? Dat roept π kennelijk op: π spreekt onze creativiteit aan, π is zowel irrationaal als irrationeel. Tegelijkertijd hebben getaltheoretici het sterke vermoeden dat π tot de klasse der normale getallen behoort. π is de ultieme paradox. En, hoe meer ik er over nadenk: ik ben zelf een beetje π.

‘Je moet je dromen durven waarmaken. Daarom heb ik anderhalf jaar geleden ontslag genomen als vakdidacticus wiskunde en E-learning [onderwijs per computer, red.] specialist bij de Universiteit Leiden. Ik wilde mijn creatieve kant verder ontwikkelen.

‘Vandaar dat ik ook een oud idee heb opgepikt vorig jaar. In 2005 had ik al eens in mijn boekje waarin ik mijn ideeën en invallen opschrijf genoteerd: chocoladeletters van wiskundige symbolen, zoals π, maken. Vorige zomer ben ik dat gaan uitvoeren. Hoe maak je een mal voor een chocoladeletter pi? Dat heb ik met behulp van een ‘FabLab’ uitgezocht.

‘FabLab is de afkorting van Fabrication Laboratory, een initiatief van het Amerikaanse Massachusetts Institute of Technology. Wereldwijd zijn FabLabs opgericht, werkplaatsen waar je toegang krijgt tot computergestuurde machines, waarmee je ‘bijna alles’ maken kan.

‘In Nederland zijn verschillende FabLabs, zoals in Amsterdam bij de Waag Society. Daar heb ik met een vrijwilliger een mal gemaakt die de choco-pi zou opleveren. Met hulp van de afdeling Brood & Banket van het ROC van Amsterdam en Confiserie Manfred Spaargaren heb ik de eerste echte choco-pi’s gemaakt die ik voor kostprijs op de jaarvergadering van Nederlandse Vereniging van Wiskundeleraren heb verkocht, net op tijd voor Sinterklaas vorig jaar. En nu heb ik ze samen met NRC Handelsblad ter promotie van pi-dag opnieuw in productie laten nemen.

‘Maar pi-dag en de choco-pi zijn niet het enige om het plezier in wiskunde te verbreiden. Ik geef nog altijd cursussen aan mensen die alfavakken willen gaan studeren en problemen hebben met statistiek en wiskunde. Ik help ze in feite over hun wiskundeblokkade heen. Ik ben mede-auteur van een boek, Wiswijs, waarmee je, vooral door zelfstudie, een beter begrip van wiskunde – en dus plezier er in – kan krijgen. En ik ben auteur van boekjes met wiskundewandelingen. Je hebt natuurwandelingen en monumentenwandelingen. Dus dacht ik: waarom zijn er geen boekjes met wiskundewandelingen? Tijdens een conferentie van wiskundigen in Quebec had men voor de deelnemers eens zo’n wiskundewandeling gemaakt. Toen dacht ik: waarom zou je dat ook niet voor een breder publiek maken?

‘Dus heb ik in 1996 een wiskundewandeling door Amsterdam uitgezet en in boekvorm uitgegeven. Ik werk nu aan een vernieuwde versie daarvan. Dit jaar wil ik ook een wiskundepuzzeltocht voor New York uitbrengen. En ik heb recent een boekje met een wandeling door Utrecht uitgebracht. Met vragen in de trant van ‘Maak een schatting van het gewicht van het (cilindervormige) uithangbord van de kazerij in de Twijnstraat 67, als dat van echte kaas zou zijn? Kaas weegt 1.070 kg per kubieke meter.’ Ja, voor die berekening heb je π weer nodig.'