Crisisbegroting kan niet slagen zonder groene en morele pijler

Crisisbegroting kan niet slagen zonder groene en morele pijler Opklaringen (Illustratie Ruben L. Oppenheimer)
Crisisbegroting kan niet slagen zonder groene en morele pijler Opklaringen (Illustratie Ruben L. Oppenheimer) Oppenheimer, Ruben L.

Terwijl de aandelenbeurs nieuwe diepten verkende, zette het kabinet zich deze week in ernst aan de taak een nieuw fundament onder de lopende en volgende begrotingen te leggen. Alsof je een metrotunnel moet boren onder een oude rivierstad. Er is dringend behoefte aan extra heipalen tot op de onderste zandlaag.

Topambtenaren maakten een lijstje met denkbare bezuinigingen. Alles is bespreekbaar, zei minister van Financiën Bos (PvdA). Behalve ‘hypotheekrenteaftrek’, riep premier Balkenende (CDA). Alles is alles, corrigeerde vicepremier Rouvoet (ChristenUnie). Toen iedereen zijn briefopener op het dartbord bij het favoriete taboe had gegooid, werd het gekrakeel gestaakt. Het is tijd voor oplossingen en knopen doorhakken.

Als de vooruitzichten niet zo bedreigend waren, zou regeren nu eindelijk spannend zijn. Iets té, verzuchten de ministers. Het is in ieder geval níét op de winkel passen, de heg snoeien in een aangeharkt land. Maar het gevaar is groot dat iedereen reageert met reflexen uit de tijd van gemakkelijke groei: accijnsje verhogen, aftrekpostje schrappen.

Agnes Jongerius dreigde namens haar FNV-achterban met een vol Museumplein als het kabinet loonmatiging wil afdwingen, pensioenen bevriezen of de AOW-leeftijd verhogen. Daarmee sloot zij belangrijke vluchtroutes af. Zij wil best praten, maar het kabinet moet ‘geen domme dingen’ doen. Iedere belangenbehartiger heeft een andere definitie van domme dingen.

Wat niet-domme dingen zijn weet ook niemand. Zoveel economen, zoveel adviezen. Nobelprijswinnaar Paul Krugman roept president Obama al weken toe dat hij de banken moet nationaliseren, en van de grond weer opbouwen. De economische topcolumnist van The Financial Times, Martin Wolf, nadert een vergelijkbaar ingrijpend standpunt.

De aandeelhouders van ING rekenen daar kennelijk ook op. De koers is die van Fortis dicht genaderd. In dat licht niet zo verwonderlijk dat Wouter Bos voor de vereniging van institutionele beleggers, Eumedion, hardop nadacht over nationalisatie, dus zonder instemming van aandeelhouders. Wanneer dat nodig zou kunnen zijn, maakte hij niet duidelijk.

Bos liep het lijstje na van (matig tot slecht vervulde) verantwoordelijkheden binnen het bedrijfsleven. Over toezichthouders sprak hij vooral in theoretische zin. Hij had hardere woorden voor raden van bestuur, commissarissen én aandeelhouders, zonder bij die laatsten onderscheid te maken tussen activistische ultrakortetermijnbeleggers en langetermijnbeleggers. Als hij die laatsten wegjaagt blijft hij écht met een staatseconomie zitten.

Gisteren zei Bos dat de wereld van dalende beurskoersen een andere is dan die waarin mensen zich zorgen maken over hun pensioen of hun baan. Pure misleiding: ieders pensioen en heel wat banen zijn gebaat bij betere beurskoersen. De PvdA-leider heeft weleens gezegd dat dé crisis ook een morele crisis is. Het niet-voeden van dit soort populistische tweedeling is ook een morele opdracht.

De noodzakelijke remoralisering gaat verder en moet zijn co-piloten van christelijken huize aanspreken. Het wordt tijd dat deze coalitie de tijdgeest beter verstaat dan het achter-de-voordeur willen opvoeden. Het kabinet kan in zijn resterende jaren richting geven aan het van de ankers losgeslagen kapitalisme dat ons in deze crisis heeft gestort. Door een premie te stellen op de eerlijke waarden waar de meeste Nederlanders én de coalitiepartijen voor staan. Dát negeren voedt PVV-leider Wilders.

Volgens sommigen beleven we een scherpe groeivertraging in de globalisering. Maar het zijn vooral de immense schulden bij de Angelsaksische en sommige opkomende landen én de eenzijdige uitputting van natuurlijke hulpbronnen die voor een systeemcrisis hebben gezorgd. Omdat het vliegwiel werd aangedreven door financiële verdwijnkunstenaars, nagevolgd door eens eerzame bankiers en pensioenbeheerders, moet in die sector ingrijpend worden verbouwd.

Het is in dat verband onbestaanbaar dat de genationaliseerde ABN Amro en aan het infuus hangende ING doodleuk fikse bonussen blijven uitbetalen. Het argument van minister Bos om dat te laten passeren is onhoudbaar: als hij ze niet had gered, bestonden ze niet meer. Wat nou gemaakte afspraken?

Ook daar schuilt een voorbeeld van het nieuwe morele leiderschap dat nodig is. Dit gaat niet over jaloezie. De crux is dat de oude manier van zakendoen, gekwadrateerde bluf zonder neerwaarts persoonlijk risico, niet wordt gedekt door de rest van de gemeenschap. Zij bonussen, onschuldige ouderen een gekrompen pensioen – vergeet het. Banken en bedrijven kunnen rekenen op allerlei vormen van steun om de economie weer aan de praat te krijgen, maar we leven in één en dezelfde wereld.

Banken als HSBC en Rabo, die deze week mooie jaarcijfers lieten zien en hun hand niet ophouden, hebben ook wel geld gestoken in giftig hypotheekafval, maar kennelijk een veel behoudender totaalbeleid gevoerd. De coöperatieve opzet van de boerenleenbank heeft benen-op-de-grondelementen die inspiratie inhoudt voor meer sectoren.

Misschien niet helemaal toevallig dat voormalig Rabo-topman Herman Wijffels van zijn Wereldbank-missie is teruggekeerd met een radicale visie op de omslag die nodig is, wil de mensheid overleven. Waarom haalt het kabinet hem niet terug om het echte visionaire regeerakkoord van Beetsterzwaag te schrijven? Zelf denken onder bekwame leiding. En er dan voor gaan. Politiek ook handig, maar dat terzijde.

Hoeveel bangigheid en geschokte verwachtingen moeten de mensen nog doorstaan voordat deze coalitie durft vóór de troepen uit te gaan leiden? Terug naar normaal is niet hetzelfde als terug naar vroeger of alles weer naar de staat. Het is wel het moment om miljoenen mensen mee te krijgen voor radicaal investeren in duurzame industrialisatie. Investeren in beter onderwijs kan door alle bemoeiraden en tussenlagen te schrappen. Miljarden voor renovatie en groene nieuwbouw en infrastructuur. Aan de slag.

Er was ook gezellig nieuws deze week. Staatssecretaris Heemskerk (Economische Zaken, PvdA) haalde de praatprogramma’s met zijn oproep tot vakantie vieren in eigen land. Een fijne tip voor de oranje postbodes die hun werk kwijtraken als de dumpcollega’s na 1 april de massapost van grote bedrijven gaan verspreiden. Het gouden marktkalf is moe en zegt: zullen we even wachten tot de andere Europese landen ook een echt open postmarkt hebben?

Wilt u reageren? Schrijf de auteur: opklaringen@nrc.nl of neem online deel aan de discussie op www.nrc.nl/chavannes.