Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Milieu en natuur

Keulse metro was lichtend voorbeeld voor Noord-Zuidlijn

Na de instorting van het stadsarchief in Keulen heeft de Noord-Zuidlijn er wellicht een probleem bij. Was Keulen niet „de spiegel van Amsterdam”?

Het Amsterdamse stadsarchief van architect De Bazel is net gerestaureerd. Het staat heel dicht bij het tracé van wat de Noord-Zuidlijn moet worden. Het stadsarchief van Keulen is verdwenen in een dertig meter diep gat, mogelijk door werkzaamheden aan de nieuwe metro. Moet het archief zich dus zorgen maken? „Een beetje wel”, vindt de Belgische hoogleraar ondergronds bouwen Jan Maertens. Hij is adviseur bij zowel de Keulse als de Amsterdamse metrolijn.

Want de aanleg van de metrolijn in Keulen heeft veel gemeen met die in Amsterdam. Keulen is net als Amsterdam een rivierstad, met een afzettingsbodem. De metrolijn wordt geboord van noord naar zuid, dwars door het historische centrum. Het Duitse bedrijf Züblin dat in Keulen is betrokken bij de metrobouw, gaat in Amsterdam de metrotunnel boren, met het Nederlandse Dura Vermeer.

„En net als in Amsterdam gaat de lijn daar vlak langs de huizen. Sommige straatjes langs het tracé zijn zo smal als bij ons in de Jordaan”, vertelt gemeenteraadslid Jeanine van Pinxteren (GroenLinks). Raadsleden en technici van het Projectbureau Noord-Zuidlijn bezochten tweeënhalf jaar geleden Keulen. „Keulen is de spiegel van Amsterdam”, aldus Van Pinxteren. Zoals het daar ging met de aanleg van de metro, zo zou het in Amsterdam ook gaan, werd raadsleden verteld. De ingenieurs houden voortdurend contact met collega’s in Keulen.

Toch zijn er verschillen. De ondergrond in Keulen is zand en grind en geldt als zeer draagkrachtig; de gebouwen staan er op korte betonnen palen. In Amsterdam bestaat de bodem uit klei, zand en laagjes veen, de gebouwen staan er op lange houten palen. „De overeenkomst is het zand en dat betekent dat als het mis gaat er heel veel grond tegelijk wegstroomt”, legt Maertens uit.

Dat is in Amsterdam gebeurd aan de Vijzelgracht, waar vorig jaar tot twee keer toe door een lekkage in de betonnen wand water en zand de bouwput instroomden. De huizen naast het toekomstige metrostation verzakten vele centimeters en werden onbewoonbaar. „In Keulen lijkt iets vergelijkbaars te zijn gebeurd, met een forse lekkage in een diepwand van de bouwput”, zegt Maertens die de gemeente adviseerde over de Amsterdamse verzakkingen „Bij een dichte kleilaag stroomt de grond niet zo snel weg.”

Amsterdam bouwt nu de metrostations met dezelfde wanden-dak-methode als in Keulen. Het boren van de tunnel begint later, op zijn vroegst dit najaar. Keulen heeft eerst de tunnel gebouwd – en twee jaar geleden voltooid – en is daarna pas begonnen met stations. De Keulse tunnel ligt naast de stations en wordt er niet doorheen geboord, zoals in Amsterdam.

Bij het boren van de Keulse tunnel ging het in 2004 mis. Een scheve kerktoren zakte nog schever door de aanleg van een leidingentunnel. „In de bodem onder de kerk zat een soort prop die ze niet hadden gezien”, vertelt Maertens, die daarbij in Keulen om advies werd gevraagd.

In Amsterdam wordt de boortunnel aangelegd langs monumentale panden. Dat is niet zonder risico, doordat bij boren zettingen optreden, kleine bewegingen van de grond. Onlangs heeft Amsterdam nog een extra risicoanalyse laten maken van het boorproces. Het rapport is niet openbaar, maar zeker is dat de bevindingen hebben bijgedragen aan de verdere vertraging en overschrijding.

Om zettingen te voorkomen, boort Amsterdam in de tweede zandlaag die op ruim twintig meter diepte ligt. Veel huizen staan met hun palen op de eerste zandlaag die op een meter of twaalf ligt. De afstand tussen de zandlagen zou ervoor moeten zorgen dat de grond die bij het boren wordt verplaatst geen invloed heeft op de palen. Dat is het idee.

Enkele monumentale panden dichtbij het tracé zijn bovendien verstevigd. Madame Tussaud bijvoorbeeld, De Bijenkorf en het monumentale pand Industria. Eventuele zettingen van die gebouwen kunnen worden opgevangen door de grond in te spuiten met een mengsel van specie en water – dat heet compensation grouting. Deskundigen zeggen dat deze techniek werkt, maar dat niet in een modelberekening is te vangen hóe het werkt. De bodembewegingen zijn niet te voorspellen.

„De methode werkt bij het opvangen van kleine bewegingen”, zegt Maertens. „Bij een calamiteit als in Keulen of een ernstige verzakking als in Amsterdam helpt eigenlijk niets. Daar gaat het allemaal veel te snel voor.”

Achtergronden op nrc.nl/noordzuidlijn