De tragedie van Katyn als film

In het programma Cinema Polska in Den Haag steekt één film boven alle andere uit: ‘Katyn’ van de veteraan Andrzej Wajda.

Van de elf recente Poolse films die komende week in Filmhuis Den Haag worden vertoond in het Cinema Polska-programma, maken die van de oudgedienden de meeste indruk. De oude generatie wint het gemakkelijk van de nieuwe.

Vooral het oorlogsdrama Katyn van regisseur Andrzej Wajda, die vrijdag 83 wordt, is een bezoek aan het filmhuis meer dan waard. Wajda vestigde in de jaren vijftig zijn naam met een trilogie over de oorlog (Het riool, Een generatie en As en diamant) en keert met Katyn opnieuw terug naar de Tweede Wereldoorlog.

Op 1 september 1939 vielen de nazi’s Polen binnen, een paar weken later gevolgd door de Russen, die het oosten van het land bezetten. Wajda’s film begint met een scène op een brug. Aan weerszijden snellen angstige vluchtelingen toe. De ene groep is op de vlucht voor de Duitsers, die oprukken vanuit het westen, de andere voor de sovjets. Een vrouw met haar dochtertje achterop haar fiets is op zoek naar haar man, een gevangen genomen Poolse officier. Als ze hem eindelijk vindt, kiest hij ervoor bij zijn eveneens gevangen genomen collega’s te blijven. De plicht en trots in het leger te dienen wegen voor hem zwaarder dan hereniging met zijn gezin – in de oorlogschaos had hij makkelijk met vrouw en kind weg kunnen vluchten. Vervolgens worden hij en zijn medeofficieren gedeporteerd naar Rusland, waar ze in kleine, volgestouwde barakken wachten op wat er komen gaat.

Het lot van de mannen blijft lang ongewis en Wajda volgt eerst een groepje achterblijvers voordat hij uitsluitsel geeft over de tragedie die in het voorjaar van 1940 plaatsvindt in de bossen bij Katyn. Op bevel van Stalin worden rond de 22.000 man vermoord, bijna de helft van het Poolse officierskorps. Onder de slachtoffers bevond zich ook Wajda’s eigen vader, een kapitein. Hoewel het voor Wajda hierdoor een zeer persoonlijk verhaal is, blijft hij bewonderenswaardig terughoudend. In het eerste uur toont hij op bijna droge wijze de historische feiten, netjes vergezeld van data en plaats. De slachtpartij van de Russen wordt niet getoond, wel de bioscoopjournaals uit die tijd. Omdat deze door de Duitsers waren gemaakt, dacht men lang dat het Duitse propaganda was om de Russen in diskrediet te brengen. Het ongeloof bij de nabestaanden is dan ook groot als dit de waarheid blijkt te zijn. Een waarheid die na de Tweede Wereldoorlog opnieuw wordt verdoezeld.

In het tweede gedeelte klinkt woede door over de communistische leugens die Polen een halve eeuw in zijn greep hadden. Pas onder Gorbatsjov gingen de Russische archieven open en zag de waarheid het licht. Wajda eindigt zijn indrukwekkende film met een reconstructie van de kille executies. Huiveringwekkend.

Cinema Polska. 5 t/m 11 maart. In: Filmhuis Den Haag.