Zwakke Joseph Kabila besteedt zijn werk uit

De pas 37-jarige Joseph Kabila slaagt er maar niet in om Congo op de been te helpen. De president ziet zich genoodzaakt anderen de zaken te laten oplossen.

De bullebak Olusegun Obasanjo omhelsde Joseph Kabila onstuimig, nam de Congolese president in een houdgreep, tilde hem op en bromde: „Word wakker, doe eens wat.” Het doet er nauwelijks toe of dit in Congo veel vertelde verhaal over de Nigeriaanse ex-president – nu VN-gezant voor Congo – op waarheid berust. Veel Congolezen hebben geen respect meer voor hun president. „Kabila neemt wanhopige besluiten, zonder overleg”, oordeelt een naaste medewerker in de hoofdstad Kinshasa.

De pas 37-jarige Joseph Kabila bestuurt al sinds 2001 het grootste land bezuiden de Sahara. Congo verkeert al jaren in een noodsituatie en mede daarom is de grootste VN-vredesmacht ter wereld er gelegerd. Op Congo’s grondgebied woedde tussen 1998 en 2002 Afrika’s eerste continentale oorlog met een geschatte vier miljoen doden tot gevolg. De eerste vrije verkiezingen in meer dan veertig jaar in 2006 moesten een nieuw begin inluiden. Kabila deed beloftes voor de opbouw van een staatsapparaat en een nieuw leger, voor economische vooruitgang en vrede. De beloftes zijn niet of nauwelijks ingelost. Bij gebrek aan macht heeft Kabila steeds meer buitenlandse bijstand gezocht, uiteenlopend van de Verenigde Naties en Rwanda tot China. Joseph Kabila besteedt zijn werk uit.

„Congo heeft tienduizenden mannen in militair uniform maar nog altijd geen leger”, erkent een minister in Kinshasa. De slecht getrainde en sporadisch betaalde soldaten verliezen vrijwel altijd tegen de kleine maar gemotiveerde rebellengroepen in het oosten. Daarom inviteerde Kabila vorige maand het leger van erfvijand Rwanda om de opstanden te onderdrukken. Congolese soldaten bedelden tijdens de gezamenlijke operatie bij Rwandese officieren om soldij. De rebellenbewegingen lijken verzwakt maar niet uitgeschakeld. „De vraag is ook in hoeverre de Rwandese president Paul Kagame nu Kabila in zijn greep heeft”, analyseert een diplomaat.

„Kabila heeft geen gezag en visie om het land te ontwikkelen”, hekelt Francois Muamba, de belangrijkste oppositieleider. „In het overheidsapparaat neemt iedereen eigenhandig zijn beslissingen.”

Kabila erfde in 2001 een chaotisch en corrupt ambtenarenapparaat nadat zijn vader Laurent, de toenmalige president, vermoord was. Zoon Joseph laat daarom de ontwikkeling van Congo over aan China, dat in een deal van negen miljard dollar over een periode van twintig jaar belooft om, in ruil voor 422 duizend ton kobalt en 10 miljoen ton koper per jaar, meer dan 3.500 kilometer weg, 3.000 kilometer spoorweg, 32 ziekenhuizen, 135 gezondheidscentra en twee universiteiten te bouwen.

Maar de instabiliteit in Congo, Afrika’s potentieel rijkste land met 60 miljoen inwoners, duurt voort. De hausse tot vorig jaar in grondstofprijzen ging aan Congo voorbij wegens wanbeleid. Er braken een financiële crisis en sociale onvrede in de steden uit. De politieke klasse blinkt uit in corruptie. Diplomaten noemen Kabila een timide politicus die steeds van slaapplaats wisselt uit angst voor een gewelddadige dood zoals zijn vader die stierf.

„Kabila mist iedere leiderschapskwaliteit”, zegt de ene afgezant. Een ander: „Hij verloor vrijwel alle steun, ook in militaire en politieke kringen. Hij staat zwak.”

De in Tanzania geboren Joseph groeide op terwijl zijn vader drank smokkelde en met de Zuid-Amerikaanse revolutionair Che Guevara in Oost-Congo een opstand tegen toenmalig president Mobutu leidde. Joseph was 29 jaar toen hij de macht in de schoot kreeg geworpen. Vader Kabila was wreed tegen zijn kinderen, hij zette Joseph enkele keren gevangen. Hij stond bekend om zijn eetlust en liefde voor vrouwen, tekenfilms en whisky. Joseph pakt in de vroege ochtend graag zijn motor om ongezien door de rijke buurten van Kinshasa te rijden en hij kan uren doorbrengen met computerspelletjes.

Joseph Kabila wekt de indruk van een president tegen wil en dank. „Na de dood van zijn vader diende zich geen duidelijke opvolger aan en toen is maar voor Joseph gekozen”, vertelt een vriend van de president. „Joseph heeft nooit een gevaar gevormd voor de onderling concurrerende politici en zakenlui in het patronagenetwerk dat hij van zijn vader erfde. Het komt hem eigenlijk heel goed uit dat hij als zwak wordt gezien. Dat maakt hem aanvaardbaar.”

Vader Kabila liet zich leiden door een kleine groep politici uit de grondstofrijke provincie Katanga en Katangezen oefenen nu ook invloed uit op de zoon. De deals met China en Rwanda werden in het geheim door een kliek rond Joseph Kabila gesloten, zonder hoge legerleiders en de minister van Financiën te informeren. „Kabila werd democratisch gekozen en regeert niet democratisch”, sniert een diplomaat. Beide akkoorden veroorzaken politieke onrust, senatoren werken aan een motie van afkeuring tegen de president.

Congo is tachtig maal zo groot als voormalig kolonisator België en bestaat door zijn onherbergzame landschap in de praktijk uit vele gescheiden delen. Reizen gaat alleen per vliegtuig, binnenlandse handel is moeilijk. In de oostelijke stad Goma drinken de Congolezen heel ander bier dan in het verre Kinshasa of Lubumbashi.

Regionale competitie speelt altijd mee in het politieke machtsspel. Kabila won de verkiezingen van 2006 met gemiddeld 58 tegen 42 procent van zijn rivaal Jean-Pierre Bemba maar hij vergaarde alleen een meerderheid in het oosten en zuiden. In het oosten heeft hij inmiddels aan steun verloren door de recente uitnodiging aan Rwanda, in Katanga brokkelt zijn aanhang af door de economische crisis. Een handelaar in Lubumbashi: „Alle welvaart die Congo verloor onder de kleptocratische president Mobutu, en weer terugkreeg na de bevrijding door Laurent Kabila, zijn we opnieuw verloren onder Joseph Kabila.”

Geconfronteerd met de groeiende onvrede onder de bevolking draaien de veiligheidsdiensten nu de duimschroeven aan. Een Congolese bankier zat onlangs enkele dagen achter de tralies wegens „gezagsondermijnende opmerkingen” in een restaurant. Human Rights Watch publiceerde vorig jaar een rapport over misdaden tegen vermeende aanhangers van Bemba. „We glijden af naar een dictatuur”, zegt de bankier nu. Hij gaat niet meer uit eten: „Je wordt weer door de geheime diensten in de gaten gehouden. Congo kent nu een ‘democratuur’, een mengeling van democratie en dictatuur.”