Stilte rondom de magnetische koe

Hebben koeien en herten wel of niet een neus voor het magnetische noorden? Het is verdacht stil rondom deze geruchtmakende dierenzaak.

Kun je koeien nu wel of niet als kompas gebruiken? En blijven ze halsstarrig naar het noorden wijzen, zelfs als je ze omduwt? Maandenlang gonsde het van alle meningen en commentaren over magnetische herkauwers. En nu is het opeens weer verdacht stil rondom de meest geruchtmakende wetenschappelijke dierenzaak in het afgelopen jaar.

Het begin. De Duitse Sabine Begali van de Universiteit van Duisburg-Essen begluurt via de satellietbeelden op Google Earth de opstelling van koeien in kuddes en herten op hun slaapplaatsen. Dat onthult treffend gedrag dat herders, veehouders en jagers vele duizenden jaren was ontgaan.

Vaker dan toevallig staan koeien opgesteld als een levende kompasnaald. Zich met kop of achtereind richtend op de magnetische Noordpool. En het is geen kleine steekproef. Met collega’s richt Begali zich op vee op zes continenten, van moeras tot alpenwei.

En de herten? Die herkauwers tonen nog meer magnetische kwaliteiten. Hier blijft het niet bij Google Earth-beelden. Begali’s team bestudeert in het veld hun geomagnetische ligging op rustplaatsen. Alweer – reeën en edelherten wijzen opvallend vaak naar de magnetische noordpool, met kont of kop.

Geheimzinnig. Het vermogen zou de herkauwers wel goed uit kunnen komen. Het zou zomaar kunnen dat het je regelmatig langs een vaste lijn opstellen helpt je te oriënteren in kaal of juist onoverzichtelijk landschap. Runderen trekken van oudsher in groepen rondkijkend door het grasland zonder herkenningstekens, met bomen in de weg en andere bezwaren.

Verder is Bengali voorzichtig in haar publicatie in vakblad PNAS. Het is aan anderen om met haar resultaten aan de gang te gaan.

Nou, dat gebeurt. Als het maar al te veel gezag hebbende wetenschapsblad Nature een signalement van de publicatie plaatst, barst de publiciteit los. Kranten leveren hun onmisbare bijdrage, hapklaar samenvattend en mooier makend. Een tweezijdige voorkeursopstelling is te ingewikkeld, dus dat wordt: koeien wijzen naar het noorden. „Wandelaars hebben geen kompas meer nodig. Kijk naar de koe.”

Daarna begint het internet te ronken. Veel rechtlijnige uitroeptekens stutten de reacties. Over waanzin van wetenschappers die niet nadenken, en dik betaald maar wat zitten te Google Earthen. Nee, koeien staan met hun kop gewoon in de wind. Nee, ze staan met de kont in de wind. Nee, ze staan op de zon georiënteerd, wegens koelte, warmte, of anders wel hinderlijke schittering de ogen. Of: de beelden op Google Earth zijn geen willekeurige momentopnamen.

Kortom, het was een heerlijke tijd, waarin je het allemaal beter kon weten. Eén verklaring was bij mij even favoriet. Veel boeren voeren hun koeien langwerpige magneten, als veilige verzamelaars van binnengekregen ijzerwaar, zoals bijvoorbeeld spijkers.

Misschien gaan de met zo’n accessoire verrijkte koeien zo staan om hun ingewanden van druk te ontlasten. Ook was er een argument voor ongeloof dat eigenlijk vaker ingezet zou moeten worden tegen vooruitgang in de wetenschap. Als dit werkelijk zo was, zou het wel eerder ontdekt zijn.

Wat geschrokken van alle afbrekende commotie plaatsten de oorspronkelijke onderzoekers een ongebruikelijke reactie op de website van Nature. Dacht iedereen wereldwijd nu werkelijk, vol betweterig dedain achter de pc gezeten, dat onderzoekers beperkt na konden denken? Het belangrijkste advies: lees de oorspronkelijke studie eens. Alle aangedragen alternatieven – windrichting, zon, de vrij weinig gebruikte ingebouwde koeienmagneten, foute beelden, statistische fouten – worden daarin al onderuit gehaald. Kijk ook eens naar de zonder satellieten waargenomen herten. En: het gaat om een reëel gegeven, in gemiddelden. Lang niet elk koe staat op elk moment perfect noord-zuid.

Daarna deemoedige commentaren? Nee. Stilte. De zappende internationale gemeenschap zwijgt, het moest niet te degelijk en ingewikkeld gaan worden. Dan komen de reacties weer langzaam op gang. Of mensen dan ook magnetisch begaafd zijn. En in welke richting je moet liggen slapen voor innerlijk evenwicht.

Nature zelf blijft ondertussen opvallend stil. Vreest zich de doorgaans betrouwbare vingers te hebben gebrand. Flauw.

Moeten we zelf allemaal goed kijken. Zelf denk ik: Duitsers zijn niet gek. En maken ook geen grappen. Tenminste, niet zonder als aankondiging een mal hoedje te dragen. Dus misschien. Ondertussen draait de koe zich om, en graast verder.