Het ondergeschoven kindje van de kunst

In het Madrileense museum Thyssen-Bornemisza is een tentoonstelling gewijd aan de schaduw, inspiratiebron van vele kunstenaars.

Plato gebruikte hem in zijn belangrijkste metafoor, Rembrandt maakte er zijn grootste schilderwerken mee, Lucky Luck schoot sneller en Quinten Tarantino gebruikte het als een belangrijk instrument in zijn film Kill Bill. De schaduw is het ondergeschoven kindje van de kunst, vond kunsthistoricus Victor Stoichita. Hij schreef er een boek over (Short History of the Shadow, 1997) en werd door het Madrileense Thyssen-Bornemisza gevraagd om als gastcurator de tentoonstelling De Schaduw samen te stellen die nu verdeeld over twee musea in Madrid te zien is.

La Sombra (De Schaduw) is met 144 werken – schilderijen, foto’s en films – een eclectische tentoonstelling, met werken van de verlichting tot de hedendaagse kunst waarin de schaduw een hoofdrol speelt. Een dergelijke thematische invalshoek kan verrassend werken.

Dat begint al direct bij binnenkomst waar onder het motto ‘de uitvinding van de schilderkunst’ het schilderij De oorsprong van Socialistisch Realisme van het kunstenaarsduo Vitaly Komar en Alexander Melamid hangt. We zien hoe Stalin poseert voor een muze die zijn geprojecteerde schaduw op de wand uittekent. Volgens Plinius zou de schilderkunst zijn begonnen met het uittekenen van schaduwen, terwijl de mythe van de pottenbakker van Korinthe ook de geboorte van de beeldhouwkunst hieraan toeschrijft. In een aantal schilderijen wordt dit thema toegelicht.

De schilderkunst wordt in chronologische volgorde doorlopen. De schaduw blijkt plotseling alom aanwezig. Die invalshoek is origineel, maar brengt onvermijdelijk met zich mee dat de tentoonstelling sterk selectief te werk moet gaan. Stoichita toonde zich bij de opening vooral tevreden over de zaal met Barok, waar het zelden tentoongestelde schilderij De ontkenning van Sint Pieter van Jean Leclerc te zien valt met een schaduwenspel dat de scène als het ware verdubbelt. Caravaggio, de schaduwmeester bij uitstek, ontbreekt hier. De Londense National Gallery bleek niet bereid De Emmaus maaltijd uit te lenen. Ook moet de tentoonstelling het stellen zonder Velázquez. Een gemis dat wordt gecompenseerd door twee kleine Rembrandts en het fraaie portret van een lezende man door een navolger van de meester.

De tentoonstelling in het Thyssen-Bornemisza volgt de schilderkunst tot het einde van de negentiende eeuw. Het chronologisch vervolg van schilderwerken vanaf de twintigste eeuw, inclusief een collectie foto’s en een compilatie van filmfragmenten valt te bezoeken in de nabijgelegen expositieruimte van de stichting van de Caja Madrid. Het portret van Dr. Hausstein uit 1928 van de Duitse Christian Schad is daarbij gekozen als een van de werken die emblematisch is voor de expositie. De raadselachtige, dreigende schaduw achter de joodse arts uit Berlijn, een specialist in venerische ziekten, wordt toegeschreven aan zijn minnares. Hausstein zou vijf jaar later na de machtovername van de nazi’s zelfmoord plegen. Het dramatische, doorgaans dreigende karakter van de schaduw komt ook uitgebreid aan bod in de filmcompilatie met fragmenten uit klassiekers als Nosferatu en het Kabinet van Dr. Caligari.

Het griezelen rond de schaduw krijgt hiermee zijn plaats, maar overheerst allerminst. Het meer technisch gebruik van schaduw door een uiteenlopende reeks kunstenaars als Margritte, Dalí, Delvaux, Willink, Picasso en Koch wordt uitgebreid behandeld, inclusief een minder bekend schaduwportret van Andy Warhol.

De tentoonstelling heeft door het brede thema een wat caleidos-copisch karakter. De rol van kijkdozen en toverlantaarns, projectiekunsten en schaduwspelen, komen in de catalogus wel aan de orde, maar blijven in de expositie afwezig. Stoichita ontkent dan ook dat de expositie een expliciet educatief karakter heeft. „Al proberen we wel wat uit te leggen over de schaduw’’. Eerder dan van de volledigheid, moet deze tentoonstelling het hebben van de originele invalshoek en het kennelijke plezier waarmee de collectie is samengesteld.

La Sombra, (De Schaduw), in het Museum Thyssen-Bornemisza/-Fundación Caja Madrid in Madrid, tot 17 mei.