Gas, licht en JSF: Nederland vliegt de toekomst in zonder piloot

Leven in een land van voldongen feiten vergt stalen zenuwen. Dat wordt duidelijk in een week als deze waarin de Tweede Kamer op vakantie is en het kabinet zich koest houdt. Wat blijkt? In twee grote zaken, die gevolgen hebben tot zeker halverwege de eeuw, vliegt Nederland op volle snelheid met een onbemande bestuurderscabine.

De Kamercommissie voor Defensie onderzocht deze week in Washington en Fort Worth of Lockheed Martin de beoogde opvolger van de F-16-straaljager voor een vaste prijs wil leveren. Reken er niet op. Amerikaanse deskundigen waarschuwden voor een overhaaste aankoop, maar het militair-industrieel complex verkoopt de droom van militaire macht bekwaam: de F-35 Joint Strike Fighter is de mooiste en de beste, de definitieve kosten hangen af van jullie snelle beslissing.

President Obama presenteerde donderdag zijn eerste begroting, die ook wil bezuinigen op militaire aankopen – ook de straaljagers staan op het lijstje. Hoe meer overzeese bondgenoten meedoen, hoe lager de stuksprijs van de JSF. Blijven rondhangen in de showroom, zou je zeggen. Maar in Nederland is Jack de Vries op Defensie neergezet met één opdracht: de JSF erdoor drukken. Wilt u hier even tekenen voor twee testvliegtuigen. Het verplicht u tot niets.

Niemand die het gelooft. Iedereen in Den Haag weet dat het dan helemaal een gelopen race is. Weliswaar zijn er Strategische Verkenningen gaande, een project om vast te stellen wat de toekomstige defensieplannen en -behoeften zijn. Eind dit jaar moet duidelijk worden wat al die ambities moeten kosten. De hang naar meer ligt niet makkelijk in een tijd waarin – ook met Keynes aan het stuur – miljarden bezuinigd moeten worden.

Los van de vraag of de F-16 over vijf jaar acuut vervangen moet worden, is er discussie over de beste militaire ondersteuning van toekomstige vredestaken. Moet Nederland in ‘het hoogste geweldsspectrum’ meedraaien of kunnen we beter eens transportvliegtuigen regelen die de Nederlandse troepen adequaat naar het terrein van vredesactie kunnen brengen zonder de noodzaak een oude sovjetkist te charteren? Of zou het niet beter zijn om zelf goede onbemande spionagevliegtuigjes te kopen, nu de Nederlandse Sperwer mislukt is en Nederland in Afghanistan Israëlische drones huurt, inclusief Israëlisch bedieningspersoneel? Kortom: voldongen feiten of zullen we eerst vaststellen of de Koninklijke Luchtmacht een straaljagerbrigade moet blijven die alleen toekan met het mooiste van het nieuwste? Turkije koopt dertig nieuwe F-16’s, het soort machines die wij wegdoen. Wel een iets groter land. Heeft de Luchtmacht het in Nederland nog steeds voor het zeggen, zoals bij vorige vliegtuigaankopen? De Marine wil ook wel ’s wat nieuws, maar die moet varen met de Belgen op een oude schuit.

Ander voorbeeld, de energiepolitiek. Die wordt bepaald op rij 28. Bijvoorbeeld door de oud-fractievoorzitter van de PvdA in de gemeente Wijchen. Sinds 2003 is Harry Keereweer gedeputeerde van Gelderland. Hij gaat over de ruim 44 procent van de aandelen in energiebedrijf Nuon die de provincie bezit. Die moesten we maar verkopen, vindt hij. Nadat hij een fusie met Essent had getorpedeerd. Nee, de 4,4 miljard opbrengst zal hij niet over de balk gooien.

Hoe dat kan? Omdat Den Haag hem niet tot de orde roept en weigert desnoods met de financiële verhoudingen tussen Rijk en Provincie te dreigen. De minister van Economische Zaken, Maria van der Hoeven, achtte het haar taak de Splitsingswet, die zij erfde van haar voorgangers Brinkhorst en Wijn, door het parlement te jagen. Zij had geen diepgaand idee waarom, maar haar ambtenaren zeiden dat het moest en zij kon er haar politieke spierballen mee tonen.

Die splitsing was altijd een half-slim idee. Leuk als iedereen meedoet. Zolang de meeste andere landen grote energiebedrijven hebben die leidingen bezitten én energie opwekken en verhandelen, maakt een klein land zich nog kleiner door te splitsen. Nederland houdt de netten in eigen hand, maar of er wat doorheen komt en tegen welke prijs, dát hangt af van de buitenlandse spelers die de handelsbedrijven nu annexeren.

Vorig jaar was bijna een nationale energiepoot ontstaan rond Nuon en Essent. Misschien hadden Eneco uit Zuid-Holland en Delta uit Zeeland meegedaan. En logischerwijs ook Gas Terra, het afgesplitste handelsbedrijf van de Gasunie. Dan had Nederland een middelgrote speler gehad die meer op voet van gelijkwaardigheid allianties in Europa had kunnen bouwen. Dan was de gasrotonde Nederland zichtbaarder geweest en had de energietechnologie rond een Nederlands (gedeeld) hoofdkantoor kunnen doorgroeien.

Gas Terra mocht niet meedoen van mede-eigenaren Shell en Esso. Die hebben andere belangen en een grotere stem dan het land Nederland. De nationale energiereus is er niet gekomen omdat Harry Keereweer samen met de nu vertrokken Nuon-directeur Van Halderen het tegenhield. Humeuren en mannetjesdromen bepaalden hoe Nederland zijn energiezekerheid tracht te verzekeren.

Balkenende en Bos lieten het gebeuren. Zij en vele anderen in Den Haag zijn niet gelukkig met de uitverkoop van Essent en Nuon, zij beseffen dat Essent-opkoper RWE ongesplitst is en toekomstig Nuon-eigenaar Vattenfall een staatsbedrijf. Maar het is ‘een gelopen race’. Geen ruzie met de provincie. De Kamer babbelt na.

De ministers weten dat groene beslissingen straks worden genomen bij de voormalige Rheinische Braunkohlewerke in Essen en bij het staatsbedrijf in Stockholm, groot kolenstoker in Duitsland. Er is geen adviesbureau nodig om te zien dat gas en licht straks niet goedkoper worden. De kopers moeten hun miljarden terugverdienen – lagere prijzen maken meestal geen deel uit van de bijbehorende strategie.

Democratische politiek is meer dan op de winkel passen. Bij een JSF-uitgave van zo’n 6 miljard euro is er reden genoeg sluw en geduldig te zijn, met een open geest. En niet te drammen, zoals het kabinet De Vries laat doen. En jezelf vooral geen voldongen feiten aan te praten, zoals de meerderheid van de Kamer doet. Dames en heren, ministers en Kamerleden, u bepaalt nationaal belang. Dien het. Die parlementaire enquêtes JSF en Uitverkoop Energiebedrijven komen er toch wel. Zorg dan ten minste dat u heeft geprobeerd uw verantwoordelijkheid te nemen toen het nog kon.

Wilt u reageren? Schrijf de auteur: opklaringen@nrc.nl of neem online deel aan de discussie op www.nrc.nl/chavannes