Denken in het groot

Met de constatering dat Nederland meer in de kennissector en in grote onderzoeksprojecten moet investeren, slaan de deelnemers aan het gesprek over `Denken in het groot` de spijker op de kop. Storend is echter het typisch Nederlandse opgeheven vingertje naar de VS en andere landen, die volgens de gespreksdeelnemers voor een `fooi meedoen` aan big science of `geen goede gids in het internationale onderzoek` zouden zijn. Het klopt dat sommige landen aan de peperdure Large Hadron Collider in CERN en aan het politiek gewenste kernfusieproject ITER weinig bijdragen, maar het verhaal gaat zeker niet op voor tal van andere, multidisciplinaire onderzoeksfaciliteiten, waarin vele landen, o.a. de VS en het gesmade Italië, een rol van betekenis spelen. Voorbeelden zijn neutronenbronnen en nationale synchrotron-röntgenbronnen, waar Nederlandse onderzoekers sinds jaar en dag welkom zijn zonder dat ze daar voor betalen. Uitzondering is het internationale ESRF-synchrotron in Frankrijk, waar Nederland in de jaren negentig aarzelend lid van is geworden. Maar Nederland geeft niet thuis bij het baanbrekende `X-ray free electron laser` (XFEL) project in Hamburg en bij de Europese neutronenbron in wording (ESS). Onlangs heeft NWO zich door een commissie laten adviseren over de wenselijkheid om met het XFEL-project in Hamburg mee te doen. Ik citeer het rapport: `de commissie is van oordeel dat een Nederlandse investering op dit moment minder urgent is: onderzoekers in Nederland zullen op basis van goede onderzoeksvoorstellen toegang tot XFEL kunnen krijgen`. Ons land is eigenlijk aan zijn stand verplicht, om op eigen bodem een grote faciliteit voor multidisciplinair onderzoek te hebben, die ook aan buitenlandse onderzoekers vrij toegang verleent. In dit opzicht falen onze onderzoeksorganisaties jammerlijk, en dat al dertig jaar. Verschillende initiatieven om een nationale röntgenbron te bouwen werden de nek omgedraaid. Ik ben het met Chang, de directeur van FOM, eens dat het `voor dergelijke projecten niet altijd makkelijk is om al die mensen dezelfde kant op te krijgen`. Maar hier zou ook enige zelfkritiek op zijn plaats zijn: al jaren kibbelen FOM en NWO over de vraag wie de rekening moet betalen. De kersverse voorzitter van NWO, Jos Engelen, kan dit probleem oplossen. Ik wens hem veel succes met `denken in het groot`.