Commando voor hulpverlening zat al klaar

Woensdag crashte een Turks vliegtuig bij Schiphol. Toevallig zaten drie functionarissen voor de hulpverlening die morgen bij elkaar. „We waren meteen operationeel.”

Locoburgemeester Michel Bezuijen van Haarlemmermeer ging woensdagochtend met de auto naar een afspraak. Toen hij de snelweg wilde oprijden, zag hij overal brandweerauto’s en ambulances. „Ik kreeg de kriebels. Vrijwel meteen daarna ging mijn telefoon af. Ik kon hem helaas niet op tijd pakken. Toen ik even later opnam, hoorde ik van onze ambtenaar Openbare Orde en Veiligheid dat er een vliegtuig was neergestort.”

Vlucht TK 1951 van Turkish Airlines stortte die morgen om 10.31 uur neer met 135 passagiers. Negen mensen kwamen om, meer dan vijftig mensen raakten gewond. Brandweer, ambulancediensten, politie en marechaussee zijn de afgelopen dagen omstandig geprezen voor hun snelle hulp aan de overlevenden. Bezuijen was als eerste verantwoordelijk voor deze hulpverlening in de cruciale eerste uren na de ramp.

Na het telefoontje reed wethouder Bezuijen, die ooit als crisisexpert de rampen in Enschede en Volendam onderzocht, naar het crisiscentrum op Schiphol. Hij kwam aan rond 10.50 uur, net toen persbureau ANP het nieuws zonder details meldde. „Iemand praatte mij bij. Ik vroeg of er slachtoffers waren, maar dat was nog niet bekend.” De hulpverlening was toen al ruim een kwartier aan de gang.

Vrijwel meteen na de crash hadden automobilisten 112 gebeld, waarna het alarm overging in de meldkamer in Haarlem. Daar zaten toevallig brandweercommandant Frans Schippers en regionaal geneeskundig functionaris Ineke van der Zande, die samen de rampenbestrijding in de veiligheidsregio Kennemerland coördineren, in gezelschap van korpschef Rob Visser. Schippers: „We waren meteen operationeel.”

De eerste ambulance was al twee minuten na de crash ter plaatse. Van der Zande: „Dat was een ambulance uit Alkmaar, die daar toevallig over de A9 reed.” De eerste brandweerauto was er na zes minuten, terwijl meerdere brandweerauto’s na een kwartier bij een verzamelpunt stonden. „Mensen van de marechaussee waren er vrijwel meteen. Velen die een vrije dag hadden kwamen uit Amsterdam en Badhoevedorp om te helpen”, vertelt commandant Rob Veltman van de Koninklijke Marechaussee Schiphol, die zelf eerst uit Den Haag moest terugkomen.

Bezuijen zat vanaf 11.05 uur de eerste – korte – vergadering van het crisisteam voor. „De operationeel leider gaf een eerste update van de hulpverlening. Hoeveel mensen in het vliegtuig zaten, konden we niet zeggen. Of er dodelijke slachtoffers waren, wisten we niet.” Het ANP meldde om 11.07 uur dat het ging om een toestel van Turkish Airlines. „Dat was ons toen nog niet duidelijk. We hadden in de vergaderruimte geen directe beschikking over media. Bovendien moesten we informatie eerst verifiëren”, zegt Bezuijen.

De operatie door de meer dan 750 hulpverleners verliep voorspoedig. Met de snelle inzet van onder meer 90 ambulances en 44 brandweerwagens. Met motoragenten die het verkeer regelden. „We hadden net een rampenoefening met een vliegtuigongeluk gedaan”, zegt korpschef Visser. En met behulpzame burgers, benadrukt brandweercommandant Schippers: „Boeren die even helpen met de trekker, daar kun je als hulpverlener op inhaken.”

Al na een uur, om half twaalf, was iedereen uit het toestel. „Sommigen waren op weg naar het ziekenhuis of de opvang, anderen werden ter plaatse behandeld of opgevangen”, zegt Schippers van de brandweer. En de stoffelijke overschotten lagen onder een laken. Inderdaad, zegt Van der Zande: „Er was een dodelijk slachtoffer gevonden. En we zagen ook hoe de bemanning het ervan af had gebracht. Dus we beseften dat er meer doden waren.”

De media beseften dat ook. De Turkse minister van Transport had gezegd dat er geen doden waren gevallen, maar verslaggevers zagen lichamen onder lakens liggen. Het ANP belde daarover voortdurend, zegt hoofdredacteur Erik van Gruijthuijsen, maar kreeg geen antwoord: „Dat heeft onnodige speculaties in de hand gewerkt. De familieleden verkeerden zo lang in een martelende onzekerheid.”

Volgens Bezuijen ging zorgvuldigheid voor alles. „We hadden de passagierslijsten, maar dat alleen is niet genoeg. Je moet altijd controleren hoeveel mensen er bij de opvang zijn, en naar hoeveel mensen wordt gevraagd door familieleden.” Van de opmerkingen van de Turkse minister hoorde hij pas later die middag.

Uiteindelijk vernam Bezuijen anderhalf uur later, om 13.05 uur, van Van der Zande dat er negen doden waren. Bezuijen: „Dat greep me erg aan, ik vond dit een moeilijk moment.” Waarom zijn de hulpverleners niet al om half twaalf, toen het toestel leeg was, de doden gaan tellen? Van der Zande: „Omdat het redden van de overlevenden onze eerste zorg was. Daarna hebben we ons bezig gehouden met de doden.”

Bij de vergadering van 11.35 uur werden wat taken verdeeld. Zo legde de burgemeester van Haarlem contact met de commissaris van de koningin van Noord-Holland en met de Turkse ambassadeur. Het vliegverkeer bij de luchthaven werd deels stil gelegd. „Tegen 12.00 uur begonnen de mensen van de communicatieafdeling aan te dringen op een persconferentie”, zegt Bezuijen. Die werd eerst gepland om 13.00 uur en uiteindelijk verplaatst naar 13.30 uur.

Dat uitstel kwam doordat veel informatie lang ontbrak. Niet alleen over de doden en gewonden, maar ook over het aantal passagiers. Turkse media meldden dat er 135 mensen in het toestel zaten. Om 12.26 uur bevestigde Schiphol dit, maar om 12.44 uur sprak het ministerie van Verkeer en Waterstaat over 134 mensen. Donderdag bleken er toch 135 passagiers te zijn geweest.

Om 13.10 uur stapte het crisisteam op de bus naar het perscentrum van Schiphol. „Toen ik daar aankwam, moest ik wel even slikken. Honderden journalisten en een enorme batterij tv-camera’s”, zegt Bezuijen. Er was nauwelijks gelegenheid om vragen te stellen. „We hadden ook nog niet veel informatie. We wisten en weten niets van de oorzaak.”

Wel noemde Bezuijen de hulpverlening snel en goed.Op de tv klaagde een mevrouw dat ze uren in een schuur lag te wachten. „Dat was een lege loods, die heel geschikt was als gewondennest, compleet met apparatuur en mensen”, zegt Van der Zande. „Dat ze moest wachten kwam doordat de ernstig gewonden eerst weg moesten.” En die mevrouw die dertig uur na de crash haar man niet kon vinden? „Er zijn altijd dingen die beter kunnen”, zegt Schippers.