Afweermolecuul wijst weg naar vaccin tegen bijna alle influenza A

Het Leidse biotechnologieconcern Crucell probeert een vaccin te ontwikkelen tegen álle influenza-A-virussen die de mens ziek kunnen maken. Als het er is, kunnen we ons tijdig beschermen tegen een vogelgriepvirus dat naar de mens overspringt om een wereldwijde epidemie met miljoenen doden te veroorzaken. Bovendien kan dan waarschijnlijk de jaarlijkse griepprik verdwijnen. Maar zover is het nog lang niet.

Onderzoekers van Crucell en het Californische Scripps Research Institute hebben wel de molecuulstructuur opgehelderd van een menselijk antilichaam dat aan veel verschillende typen influenza A bindt. In die molecuulstructuur is het antilichaam gebonden aan het eiwit hemagglutinine, één van de manteleiwitten van het influenza-A-virus (Science, online 26 februari). Daarmee is bekend op welke plaats (epitoop) van hemagglutinine het antilichaam bindt. De binding van een antilichaam wekt in principe het afweersysteem op om het gebonden molecuul te vernietigen.

Een antilichaam met een brede werking tegen influenza is bijzonder. Meestal is de menselijke afweerreactie tegen influenza A gericht tegen de hypervariabele delen van de manteleiwitten (hemagglutinine en neuramidase) van het virus. Vandaar dat ieder jaar een nieuw vaccin nodig is tegen de heersende typen influenza A.

Crucell-onderzoekers zochten gericht naar monoklonale antilichamen die op zoveel mogelijk typen influenza A reageren. Eind vorig jaar publiceerden ze het onderzoek waarbij ze er één vonden die het goed deed (PLoS ONE, december 2008). Van dat antilichaam is nu de molecuulstructuur opgehelderd waarin het gebonden is aan hemagglutinine. Dat opent de mogelijkheid, schrijven de Crucell-onderzoekers, om een universeel vaccin tegen influenza A te ontwikkelen. Maar het antilichaam zou ook direct bruikbaar zijn als medicijn om een over de wereld aanstormende epidemie de kop in te drukken. Wim Köhler