Chanel stond aan zijn sterfbed

Deze biografie van kunstpionier Sergej Dhiagilev, oprichter van de Ballets Russes, is een must voor wie geïnteresseerd is in Rusland, kunst of groepsdynamiek.

Sjeng Scheijen: Sergej Diaghilev, een leven voor de kunst. Bert Bakker, 640 blz. € 45,-

Twee jaar bracht biograaf Sjeng Scheijen in archieven in acht wereldsteden door om greep te krijgen op Sergej Diaghilev (1872- 1929), oprichter van de Ballets Russes en pionier in de verspreiding van avantgardistische kunst in het Europa van de 20ste eeuw. Scheijen deed zijn werk voorbeeldig. Naast de stapel al verschenen boeken over Diaghilev en zijn kring las hij elke relevante brief, elk telegram, elk contract waar hij maar de hand op wist te leggen, hij paste een historische vorm van hoor en wederhoor toe en kwam zo tot een minutieuze, evenwichtige biografie. Soms ontkracht hij mythen die de gemiddelde Nederlandse lezer niet eens zal kennen; in Rusland en onder balletomanen wereldwijd is Diaghilevs roem vele malen groter dan hier. Toch zou dat niemand ervan moeten weerhouden om ten minste delen van dit kloeke boek, tevens proefschrift, tot zich te nemen. Wie geïnteresseerd is in Rusland, in kunst, of in de emotionele perikelen die zich onder elke groep onder hoogspanning voordoen – denk aan sportteams of rockbands –vindt hier veel van zijn gading. Met hetzelfde gemak als Diaghilev schakelt Scheijen tussen aardse, soms banale zaken en hooggestemde artistieke idealen.

Groots moest het leven voor Diaghilev zijn, vol mensen, kunst en rumoer. In zijn jeugd ontbrak het hem aan niets. Hij kwam uit een adellijke familie, zijn vader was officier in de cavalerie en er was geld door het bezit van een aantal wodka-distilleerderijen. De afwezigheid van Diaghilevs moeder, die een paar maanden na zijn geboorte stierf, werd ruimschoots goedgemaakt door Elena, de tweede echtgenote van zijn vader, die smolt toen ze de tweejarige ‘Serjozja’ voor het eerst zag en hem niet achterstelde bij de twee zonen die ze later zelf nog kreeg. Op het familielandgoed in Bikbarda, een dorpje bij Perm, werd behalve vorstelijk getafeld ook fanatiek gemusiceerd en toneelgespeeld.

Tegen de tijd dat Diaghilev het nest verliet voor een grand tour door Europa, waar hij opera’s en musea bezocht met Dima, zijn neef en eerste grote liefde, was er van het fortuin en het maatschappelijk prestige van de Diaghilevs niet veel meer over. Vader Pavel werd in 1890 zelfs failliet verklaard.

Maar toen was het karakter van zoon Sergej al gevormd: uitbundig, reislustig, cultureel schier onverzadigbaar en gehecht aan het goede leven. Tot zijn dood in Venetië op 57-jarige leeftijd beschikte Diaghilev over een persoonlijke lakei. Hij stierf in een kamer in het Grand Hotel des Bains de Mer; rond zijn sterfbed stond onder meer modeontwerpster Coco Chanel.

De jaren daartussen laten zich lezen als één lange, wervelende reis langs theaters, hotels en restaurants. Pieken van vreugde en succes worden gevolgd door zakelijke strops en afkeer van met name het Russische establishment, dat de buitenlandse doorbraak van de Ballets Russes moeilijk kon verteren. Diaghilev zelf lijkt te hebben bestaan bij de gratie van zijn netwerk van zakenrelaties, vrienden en minnaars, dat hij met koortsachtige energie onderhield. Als een globetrottende Andy Warhol avant-la-lettre omringde hij zich uitsluitend met wie hij talentvol, hip en happening vond, en hoewel we veel van deze lieden nu nog kennen – Stravinsky, Prokofjev, Cocteau, Nijinsky, Picasso – is het niet altijd even interessant om te lezen wie wie waar voor het eerst ontmoette en hoe Diaghilev die dan weer op het spoor kwam. Hij had er een neus voor, zoveel is duidelijk, en schoof mensen wier prestaties achterbleven bij zijn verwachtingen, ook weer rücksichtlos aan de kant.

Kunst was voor Diaghilev, die na het faillissement van zijn vader zelf zijn plek in de upper class moest zien te veroveren, de weg vooruit en hogerop. Hij koesterde aanvankelijk ambities om componist te worden, maar dat mislukte, waarna hij naam maakte als polemist, organisator van tentoonstellingen en tenslotte als leider van zijn eigen dansgezelschap.

De schok die deze groep, de Ballets Russes, veroorzaakte bij haar legendarische debuutoptredens in Parijs in mei 1909, wordt door Scheijen verklaard én gerelativeerd.

De Fransen werd dans, muziek, en decors van een ongekend hoog niveau voorgeschoteld, aldus Scheijen; er werd door de Russen niets nieuws uitgevonden, maar hun collectieve inspanning zette het ballet in één klap op de kaart als hedendaags totaaltheater.

Voeg daarbij het snufje Slavische folklore, charismatische sterren als danser Vaslav Nijinsky en Diaghilevs eigen, sluwe talent voor het genereren van zoveel mogelijk publiciteit, en een legende is geboren. Het is knap dat Scheijen deze zowel weet te ontrafelen als haar intact weet te laten, door ook de artistieke waarde van het gebodene serieus te analyseren.

Een manco van het boek is dat Diaghilevs gevoelsleven vrijwel verborgen blijft. Na 564 pagina’s weten we de gekste details: dat hij laat opstond en graag in nachthemd rondhing, dat hij bang was voor bootreizen en dol op vluchtige seks en de Italiaanse keuken, dat hij leed aan besmettingsangst en daarom voor elk telefoongesprek de hoorn schoonveegde. Maar naar wat er precies in zijn hart omging, blijft het gissen. Wat dreef deze man? Waar stoelden zijn visioenen van schoonheid op? Wat maakte hem gelukkig?

Scheijen zelf, die als historicus aan de feiten gebonden is, valt dit gemis maar ten dele aan te wrijven. In zijn inleiding dekt hij er zich zelfs al tegen in, door te stellen dat Diaghilev wel een publiek leven leidde, maar zijn diepste zieleroerselen ook voor zijn intimi verborgen hield. Daarbij was Diaghilev niet erg reflectief of analytisch van aard: over echte kwetsuren zweeg hij, of hij pareerde ze met daden.

Op één, beroemd geworden moment valt het masker: Als Diaghilev in 1913 in zijn geliefde Venetië het bericht krijgt dat Nijinsky, zijn minnaar, pupil en sterdanser, totaal onverwacht is getrouwd met een Hongaarse miljonairsdochter. Hij huilt en krijst volgens een ooggetuige zijn vrienden bij elkaar en laat zich door hen meevoeren naar Napels, waar hij zich overgeeft aan ‘wilde orgiën’. Zodra hij weer bij zinnen is, ontslaat hij Nijinsky uit de Ballets Russes.