Barbie, dat is toch een onecht, plastic mens?

Barbie werd bedacht door een moeder die zag hoe haar dochter ideeën over het leven projecteerde op poppen.

Dus ja, Barbie was eigenlijk emancipatorisch bedoeld.

Barbie was fout.

Ik mocht geen Barbie, en de meisjes in mijn omgeving ook niet. Onze moeders waren ertegen. Zij vonden Barbie een eng, plastic mens. Onecht. En wij konden dat niet eens van harte tegenspreken. Wie had er nu zulke punttieten boven zo’n smal middel? Bij wie stonden de dijen zo ver uit elkaar, wie had haar voeten in permanente hoge hakken-stand? Playmobil-poppetjes waren ook nep, maar die pretendeerden niets anders; Barbie leek, al was onduidelijk op wie.

Op 9 maart aanstaande wordt Barbie vijftig. Sinds haar geboorte in 1959 zijn er meer dan één miljard Barbiepoppen verkocht, in meer dan 150 landen. Barbie staat duizend keer op YouTube en 300 keer op Facebook. De website BarbieGirls.com telt 18 miljoen geregistreerde gebruikers. Maar onder deze stoere scores gaat een gestage achteruitgang in de verkoop schuil. Een woordvoerder van Mattel mailt dat hij helaas geen regionale verkoopcijfers kan onthullen, maar dat Barbie nog altijd „de beroemdste modepop ter wereld” is. Hij overschreeuwt de malaise.

„Barbie is niet hot meer”, zegt een verkoopster van de Bijenkorf in Den Haag ernstig. Nota bene in haar eigen kast wordt Barbie hier van alle kanten belaagd: door Disney-prinsessen, door Hannah Montana, door figuren uit de High School Musical-films. „Ik zou Bratz kopen”, zegt een jongere, vrolijker verkoopster bij Bart Smit als ik vraag naar een geschikt cadeau voor een meisje van zes.

Bratz – ‘The Only Girls with A Passion for Fashion!’ hebben grote hoofden, reptielenogen en iele, androgyne lijfjes met afneembare voeten. Ze dragen glitterjurkjes en gettoblasters. Volgens de verkoopster zijn ze het helemaal, nu. Barbie zit in een hoekje van hun kast met rechte rug voor haar kaptafel en staat met wiegende heupjes te stofzuigen. Het enge mens van weleer maakt me opeens nostalgisch.

Barbie werd vijftig jaar geleden bedacht door Ruth Handler, een Amerikaanse werkende moeder die in 1945 met haar man en een zakenpartner Mattel Creations had opgericht, een bedrijf in cadeauartikelen en poppenmeubeltjes. Thuis observeerde Handler haar dochter Barbara tijdens het spelen met haar vriendinnetjes, en ontdekte dat de meisjes hun papieren aankleedpoppen veel leuker vonden dan de baby- en peuterpoppen die ze geacht werden te betuttelen.

Op de aankleedpoppen projecteerden ze hun fantasieën over het grote, echte leven: aan de universiteit of op een kantoor, met een verloofde en een kast vol mooie kleren. Tijdens een reis door Duitsland ontdekte Handler vervolgens Bild Lilli, een rondborstige pop naar een sexy stripheldin. Bild Lilli vormde de basis voor Barbie®, the Teen-Age Fashion Model, de eerste seksueel volgroeide (op haar kuise kruis na) meisjespop, vernoemd naar Barbara Handler. Ze droeg een zwart-wit gestreept badpak en een hoge paardenstaart.

Op 9 maart 1959 werd Barbie door Mattel gepresenteerd op de New York Toy Fair. De aanwezige speelgoedhandelaren gingen niet meteen overstag, maar de doelgroep wel: nog in datzelfde jaar werden er 300.000 Barbies à 3 dollar per stuk verkocht. Met haar uitgebreide garderobe ging het nog veel sneller – elke Barbie had een heleboel outfits nodig. „Deze tiener leidt schoolkindertjes een wereld binnen van beha’s en jarretelles, dating, jurken en tienerhuwelijken”, klaagde een commentator in de New York Times.

In het aandoenlijke boekje Barbie. Thirty years of America’s Doll uit 1989 laat auteur Cynthia Robins zien hoe het merk Barbie in de decennia daarop door Mattel aan het meisje werd gebracht. In een speelse wisselwerking met de actualiteit paste Barbie zich voortdurend aan de tijdgeest aan: begin jaren zestig verwierf zij het toen zo gewilde droomhuis-in-de-buitenwijk, compleet met een hamburgers flippende Ken. In 1965 schoot Barbie als astronaut de ruimte in. Begin jaren zeventig startte ze een hippiebandje en reed ze de vrijheid tegemoet in een camper. In de jaren tachtig werd Barbie een yuppie met een aktentas en een roze mantelpakje, dat zij na een lange kantoordag in een handomdraai veranderde in een galajurk. Haar dates met Ken gingen al die jaren rustig door.

Wat nu vooral opvalt, is de serieuze, volwassen aspiraties die Mattel het blonde boegbeeldje meegaf. Ruth Handler stond het precies zo voor ogen: „Barbie vertegenwoordigde altijd de keuzes die een vrouw heeft. Ze was meer dan Ken’s vriendinnetje of een verstokte shopper. [...] Volgens mij was dat wat de pop deed aanslaan, niet alleen bij dochters – die later de eerste grote golf van werkende vrouwen zouden vormen – maar ook bij moeders.”

De pop die door weldenkende vrouwen wereldwijd, onder wie mijn moeder, voor dom en oppervlakkig werd gehouden, blijkt dus te zijn ontworpen als vehikel voor emancipatie. Barbies kleding, haar kapsels, haar huizen en vervoersmiddelen: ze betaalde het allemaal zelf. Zelfs haar blanco gelaatsuitdrukking, wat haar bij vijanden nog altijd tot een dankbaar object voor martelscènes maakt, was door Handler bedoeld als een leeg canvas waar elke vrouw-in-de-dop haar gedroomde persoonlijkheid op kon projecteren.

En nu? De meisjes van toen zijn inderdaad gaan werken, net als Barbie – hoewel dat helaas geen garantie voor zelfontplooiing of een kast vol mooie kleren bleek te zijn. Een aantal van hen is ongetrouwd gebleven en lekker vrijblijvend blijven daten, net als Barbie – totdat ze omkeken en ontdekten dat Ken er allang genoeg van had en nu vredig achter een kinderwagen liep. De meisjes van toen hebben hun Barbies nog. Dit jaar kopen ze misschien wel een extra dure jubileumversie.

Hun dochters behoren tot de generatie waar de speelgoedbranche de term ‘KGOY’ voor gemunt heeft: kids getting older younger. De gemiddelde leeftijd van een meisje dat met Barbies speelt is nu drie tot vijf jaar; ooit was dat zes tot twaalf. Oudere meisjes die naar hun mening over Barbie gepolst worden, noemen haar zowel ‘kinderachtig’ als ‘ouderwets’: een dubbele belediging, die enerzijds bewijst dat Barbie de strijd tegen het verval glansrijk gewonnen heeft – sinds haar laatste cosmetische ingrepen oogt ze zelfs jonger dan ooit – maar anderzijds het pijnlijke feit blootlegt dat zij niet meer de toon zet.

Barbie is traditioneel speelgoed geworden, oncontroversieel en dus minder interessant. Ze moet niet alleen met andere, meer gehaaide poppen concurreren, maar ook met, in de woorden van de Mattel-woordvoerder, de „elektronische revolutie van internet, computergames, mobieltjes en iPods”. Barbie’s voornaamste rivaal, mailt hij, „is tijd”.