Acteren met een masker op

Il Divo volgt de Italiaanse politicus Andreotti van zijn hoogtepunt tot zijn val. Hij belichaamt de macht en de onvermijdelijkheid van vuile handen.

’Echte macht heeft geen arrogantie nodig, geen grote baard en blaffende stem. Echte macht wurgt met zijden koorden, met charme en intelligentie.”

Dit citaat van journaliste Oriana Fallaci over Giulio Andreotti („Hij maakt me bang”) was voor regisseur Paolo Sorrentino de leidraad voor zijn film over de machtigste naoorlogse politicus van Italië: Il Divo. En een citaat van Margaret Thatcher: „Hij leek een afkeer te hebben van principes, zelfs de overtuiging te koesteren dat een principieel mens gedoemd is zichzelf belachelijk te maken.”

Il Divo is een portret van het labyrint van de naoorlogse Italiaanse politiek en het raadsel in het hart daarvan: Giulio Andreotti, een man die beseft dat een geheim zijn kracht verliest zo snel je het deelt. Al sinds 1945 in het parlement, vijftien maal minister, zeven maal premier, daarna ruim acht jaar verwikkeld in complexe rechtszaken wegens moord op journalist Mino Pecorelli en banden met de maffia. Tot 24 jaar celstraf veroordeeld, vrijgesproken. Schrijver van talloze bestsellers en specialist in sardonische oneliners. „Een boom heeft mest nodig om te groeien”, zei Andreotti ooit over zijn corrupte entourage.

Tot 1992 domineerde Andreotti schijnbaar onaantastbaar de Italiaanse politiek. Toen bracht een kolossaal smeergeldschandaal hem en zijn Christen-Democraten ten val. Dat is de periode waarin Il Divo Andreotti volgt: zijn hoogtepunt, zijn val, zijn overleven.

„Een enigma, en daarop berust zijn macht”, zegt acteur Toni Servillo, die Andreotti speelt. „Zijn reactie op de film was puur Andreotti. Hij bekeek de film privé en liet weten dat hij diep ongelukkig was: een gemene truc, vuil en kwaadaardig. Maar toen Il Divo in Cannes en in Italië succesvol was, had hij slechts een stukje ervan gezien en was zijn indruk ‘positief noch negatief’. Het laatste dat ik hoorde, was dat hij de film nooit had gezien. Ziedaar Andreotti: nergens op vast te pinnen, compulsief mystificaties producerend.”

In Il Divo speelt Toni Servillo (49) de rol van zijn leven. Als acteur en regisseur was hij een grootheid in het Italiaanse theater toen in 2001 zijn vruchtbare samenwerking begon met zijn fan Paolo Sorrentino, het grote talent van de Italiaanse cinema. Servillo maakte vorig jaar ook indruk met zijn rol in Gomorra, een gruizige mozaïekfilm over Napels onder de maffia. Hij speelt daarin Franco, een amorele, maffiose ondernemer voor wie dumpen van chemisch afval louter een kwestie van management is.

Servillo is een acteur van het understatement, van kleine gebaren. Zo is hij ook als we hem spreken in een bescheiden driesterrenhotel in Mestri, bij Venetië, waar hij vanavond optreedt. Servillo blijft koel en gereserveerd, maar kauwt intussen nerveus op een half opgerookte sigaar en trekt zijn lange kousen voortdurend op tot aan zijn knie.

Was Andreotti een moeilijke rol of juist simpel? Hij is en blijft een raadsel.

„Andreotti heerste door zijn raadsel te cultiveren en alwetendheid te suggereren. In Il Divo zegt hij dat zijn archief de sleutel tot alle naoorlogse moorden en schandalen bevat. ‘Als ik mijn archief noem, zwijgen op magische wijze al degenen die moeten zwijgen’. Maar ik geloof niet dat hij ooit iets openbaar maakt: Andreotti denkt dat de mensheid de waarheid niet kan verdragen.

„Het probleem met zijn personage is dat hij echt bestaat en nog leeft. En wat hem zo fascinerend maakt is dat hij als negentigjarige nog altijd extreem populair is in Italië. De taak was uit te beelden waarop dat charisma berust.”

Waarop berust dat charisma?

„Andreotti is de belichaming en het symbool van de naoorlogse macht. Hij overleefde alles en iedereen, hoe ziekelijk ook, hoe sterk ook de tegenstand; zelfs al die schandalen en rechtszaken over zijn banden met de maffia. Hij communiceert werkelijk fantastisch, via sardonische uitspraken, artikelen, boeken. En hij is zo markant, zo geschikt voor satire. Iedereen kon eindeloos over hem speculeren, jaar in, jaar uit. Heeft hij het gedaan of niet, wist hij het of wist hij het niet? En dat cultiveerde hij, dat was zijn kracht.”

Is Andreotti een typisch Italiaans fenomeen?

„Zeer Italiaans, omdat wij zo’n mysterieus, bijna occult politiek systeem kennen. Uiterlijk lijkt de politiek een serie gepassioneerde, piepkleine theaterstukjes, maar iedereen voelt dat zich daaronder duistere zaken afspelen. Andreotti belichaamt verborgen macht, en is daarom ook universeel. De eenzaamheid, de onvermijdelijkheid van vuile handen, het complexe karakter dat zoiets vereist.”

U moet hem langdurig bestudeerd hebben.

„Dat valt nogal mee. De basis waren kenmerken die elke Italiaan door en door kent: zijn ogen, zijn manier van spreken, zijn handgebaren, zijn verkrampte houding. Tijdens het schrijven van het script werd al snel duidelijk dat wij geen biografisch realisme wilden nastreven. De crux is dat een periode uit Andreotti’s leven de realiteit van de Italiaanse macht weerspiegelt. Ik moest hem niet imiteren, maar als symbool neerzetten. Het was niet nodig obsessief alle details van zijn leven te bestuderen.”

Anders dan Franco, de amorele vuilnisman in Gomorra, is Andreotti een gekweld, moreel karakter – zij het dan op de katholieke manier die protestanten als Thatcher al eeuwen voor immoraliteit aanzien. Katholicisme, suggereert Il Divo, is de sleutel tot Andreotti’s schijnbare cynisme. Hij was de spil in de ‘strategie van tensie’: Italië met aanslagen en politieke moorden in constante angst houden zodat de communisten niet aan de macht komen. Hij offert daarvoor eerlijke mensen op, zoals de door de Rode Brigades vermoorde politicus Aldo Moro. Zijn macht berust op banden met de maffia, die hem de stemmen van Zuid-Italië bezorgt.

Maar Andreotti handelt in de geest de kerk, die van oudsher bloedgeld van misdadigers en tirannen accepteert. Dat bevordert immers hun zielenheil en Gods werken in het aardse tranendal. Het kwaad is nodig om het goede te bevorderen, roept Andreotti in de enige monoloog waarin hij zijn masker laat vallen. Hij laadt de zonde van deze wereld op zijn schouders een betaalt de prijs.

Andreotti lijkt daarin op de grootinquisiteur van horrorfilms, die ketters foltert om daarna, in de eenzaamheid van zijn cel, zichzelf met de zweep te kastijden. Il Divo opent met Andreotti in de schemer van zijn kantoor, belicht door een bureaulamp, zijn gezicht vol acupunctuurnaalden: de zoveelste hopeloze kuur voor zijn levenslange hoofdpijn. Een martelaar.

Toni Servillo: „Een schrijver omschreef Andreotti als een kruising tussen kardinaal en weduwe. Aan de ene kant: ceremonieel, mysterieus, een heerser. Maar tegenlijk een weduwe die afscheid heeft genomen van elk gevoel en een triest, teruggetrokken bestaan leidt.”

U repte eerder over Brechtiaanse technieken voor deze rol. U wilt het publiek in een toestand van vervreemding brengen?

„Il Divo houdt het publiek bewust op afstand. Het mag niet gemakkelijk worden, je moet steeds twijfelen over Andreotti en zijn motieven. Dat effect bereik je door als acteur ook afstand te bewaren tot je karakter. Voor het eerst in mijn leven kon ik helemaal niets van mijzelf in een rol stoppen. Andreotti was als een harnas dat ik vanuit het niets opbouwde. Een harnas dat ik ’s morgens aandeed en ’s avonds aan de kapstok hing. Het is mijn beste, meest theatrale rol. Ik acteerde, heel klassiek, met een masker op.”

Is Il Divo een satire?

„De film beweegt zich op meerdere niveaus, waarvan satire er één is. Andreotti was zelf altijd geneigd tot ironie en satire. Ik denk dat Il Divo vooral het Italiaanse politieke theater toont: satire met een heel tragische ondertoon. Want de consequenties zijn allerminst vrolijk.”

Il Divo en Gomorra vullen elkaar aan: je ziet de top en de bodem van het Italiaanse systeem.

„Je moet de films eigenlijk achter elkaar zien, en eerst Il Divo. Die laat zien welke politieke keuzes het verwrongen, gewelddadige sociale systeem van Gomorra in de hand hebben gewerkt.”

Il Divo speelt op een keerpunt in de Italiaanse geschiedenis, begin jaren negentig. Het politiek systeem viel in duigen, daarop volgde Berlusconi. Is in Italië weer alles veranderd opdat alles hetzelfde bleef?

„Ik geloof niet in dat beeld van Italië waar niets verandert, of hooguit schijnbaar verandert zodat alles hetzelfde blijft. Het is slechter en erger geworden. Ik hoop dat Il Divo en Gomorra helpen om mensen wakker te schudden.”

Zou u Berlusconi kunnen spelen?

„Natuurlijk, maar erg interessant wordt dat niet. Berlusconi heeft een heel ander, vulgair charisma. Zijn politieke basis is onvergelijkbaar met die van Andreotti, zijn tactieken en methodes eveneens.”