Is het 'n monster of bureaucraat?

Wat Paolo Sorrentino met Il divo voor elkaar krijgt, grenst aan het onmogelijke.

Hij schetst de verziekte politieke cultuur in zijn land én krijgt de kijker mee.

De Italiaanse regisseur Paolo Sorrentino had zowel het geluk als de pech dat zijn film Il divo op hetzelfde moment klaar was als de veelbesproken antimaffiafilm Gomorra van Matteo Garrone.

Geluk omdat het verschijnen van twee zulke opmerkelijke films tegelijkertijd de blik van de wereld voor het eerst in lange tijd weer eens op het filmland Italië richtte. Pech, omdat Gomorra zoveel stof deed opwaaien, onder meer door de arrestaties van drie leden van de cast omdat ze ook in het echte leven misdadigers waren, dat de film enigszins onderbelicht bleef.

Il divo verdient een beter lot. Wat Sorrentino in deze film voor elkaar krijgt, grenst aan het onmogelijke. Hij schetst een buitengewoon venijnig beeld van de verziekte politieke cultuur in zijn land. Het Italiaanse systeem is echter niet alleen verziekt, maar ook buitengewoon schimmig, complex en instabiel. Sorrentino probeert recht te doen aan die complexiteit en daarmee maakt hij het de kijker zeker niet gemakkelijk. De film begint dan ook met een ‘Italiaanse woordenlijst’ waarin verschijnselen als de terreurgroep Rode Brigades en de beruchte vrijmetselaarsloge P2 kort worden uitgelegd. Ook komen er alle mogelijke politici en andere hoogwaardigheidsbekleders voorbij, die voortdurend met elkaar aan het konkelen en samenzweren slaan.

Daar moet wel iets tegenover staan, wil Sorrentino de toeschouwer meekrijgen – zeker buiten Italië. De regisseur beseft dat hij de kijker moet verleiden met alles wat hij in huis heeft, en dat is gelukkig niet weinig. Il divo is een hypergestileerde film, die visueel vaak betoverend mooi is.

Sorrentino is in Il divo net zo geëngageerd in zijn streven om de fundamentele misstanden in zijn land aan de kaak te stellen als Garrone in het juist zeer realistische Gomorra. Maar hij kiest voor een diametraal tegenovergestelde stijl: van slow motion tot de door het beeld buitelende letters van de namen van personages en een ritmisch aan elkaar gemonteerde reeks politieke moordaanslagen.

Centraal in Il divo staat de Italiaanse staatsman Giulio Andreotti, groots gespeeld door de Italiaanse topacteur Toni Servillo. Andreotti beheerste decennia lang de Italiaanse politiek, als leider van de christen-democraten; de eeuwige regeringspartij van het land. Begin jaren negentig kwam hij ten val, toen het er even op leek dat de Italianen werkelijk schoon schip gingen maken. Hij werd aangeklaagd wegens corruptie en banden met de maffia. Maar Andreotti loopt nog steeds vrij rond en is zelfs lid van de Italiaanse senaat.

Wie is deze man? Dat is het raadsel waar Il divo om draait. Andreotti heerste over zijn partij en zijn land door zich nooit in de kaart te laten kijken, door middel van ironie en ambiguïteit. Zo nu en dan verwijst hij achteloos naar zijn enorme persoonlijke archief, waarin over al zijn rivalen wel iets belastends te vinden zou zijn.

Als hij een monster is, is hij een zeer alledaags monster. Hij oogt als een bureaucraat, hij gebruikt geen grote woorden, hij slaat niet met zijn vuist op tafel. Dat heeft de staatsman allemaal niet nodig.

Van een grote schoonheid is een simpele scène waarin Andreotti, die lijdt aan slapeloosheid, een nachtwandeling maakt door Rome – omgeven door een colonne veiligheidsagenten, die even stoppen als hij zijn pas inhoudt om wat graffiti te lezen, en dan weer stapvoets naast hem rijden als hij doorloopt. Italië heeft ook de mooiste achterkamertjes van Europa – in al die fraaie stadspaleizen.

Met onnadrukkelijke ironie houdt de grote leider ook zijn adjudanten onder de duim. Tijdens een diner, waarin zijn kandidatuur voor het presidentschap wordt besproken, constateert hij, om zich heen kijkend: „Ik weet dat ik klein van stuk ben, maar ik zie hier ook geen reuzen om me heen.”

De stortvloed aan politieke figuranten en historische gebeurtenissen, is een veel minder groot probleem dan het aanvankelijk lijkt. Want ook voor wie alle details niet meteen helemaal kan volgen, geldt: you get the picture.

Hier staat een politieke klasse aan het roer die als enig doel heeft zichzelf in stand te houden. En in het midden van de byzantijnse politieke cultuur gaapt een groot zwart gat: Andreotti, de man zonder principes, emoties of eigenschappen. Het geheim is dat er geen geheim is, het centrum van de macht is leeg en hol. Dat is pas een schandaal.

Il divo. Regie: Paolo Sorrentino Met: Toni Servillo.