Eensgezind herdenken

‘Weest eensgezind! Weest moedig! Strijdt fier voor de vrijmaking van ons land! STAAKT!!! STAAKT!!! STAAKT!!!’

Dat was de boodschap van affiches die op 25 februari 1941 in heel Amsterdam werden opgehangen. De stakingsoproep had succes: tienduizenden arbeiders legden hun werk neer uit protest tegen de eerste razzia’s tegen Joden, die een paar dagen tevoren rond het Waterlooplein hadden plaatsgehad. Voor de eerste keer sinds het begin van de bezetting kregen de Duitsers te maken met burgers die zich niet gedwee voor hun karretje lieten spannen. De Februaristaking was een moedige daad van collectief verzet.

Te verwachten was dat de stakingsactie na de oorlog met evenveel eensgezindheid zou worden herdacht. Niets was minder waar. De herdenking werd al snel het strijdtoneel van een jarenlange politieke controverse tussen de Communistische Partij Nederland (CPN) en haar tegenstanders. Hoe kon dit toch gebeuren?

De communisten zagen zichzelf als organisatoren van de staking. Zíj hadden de arbeiders gemobiliseerd, zíj hadden het beroemde pamflet opgesteld (op een gegeven moment verkondigde CPN-leider Paul de Groot zelfs dat hij de tekst zelf geschreven had). Niet voor niets voerden ze bij verkiezingen campagne met de leus ‘Voorwaarts met de Partij van de Februaristaking!’ Maar de rest van de politiek stond op het standpunt dat de staking een spontane actie was geweest. Het was een verzetsdaad van het hele Nederlandse volk en moest als zodanig worden herdacht. Gevolg: al snel ontstonden er twee aparte herdenkingen – één georganiseerd door het gemeentebestuur, één door de communisten. In 1958 kwam er zelfs een extra herdenking bij, toen ook een afgescheiden splintergroepering van de CPN haar eigen evenement organiseerde.

In de jaren 70 en 80 werden de herdenkingen een vertrekpunt van linkse demonstraties tegen specifieke wantoestanden zoals atoombewapening en oorlog in het Midden-Oosten. Pas toen de CPN opging in GroenLinks kwam de herdenking van de Februaristaking in rustiger vaarwater terecht.

Vandaag, op de verjaardag van de stakingsactie, hangt de stad weer vol met affiches. Alle Amsterdammers worden opgeroepen zich op één grote bijeenkomst te verzetten tegen onrecht, geweld, racisme en discriminatie. Daar kan niemand het mee oneens zijn. Zo blijkt het na decennia van strijd toch mogelijk de Februaristaking eensgezind te herdenken.

Jaap Cohen