Dwang door groep ontleed

Involuntary (De ofrilliga). Regie: Ruben Östlund. Met: Vilmar Björkmann, Linnea Caty-Lamy, Leif Eddlund. In: 5 bioscopen. ***

De Zweedse film blijft plezierig verrassen. Enfant terrible Lukas Moodysson presenteerde op het Filmfestival Berlijn zijn terugkeer naar de publieksfilm met Mammoth. Van Ruben Östlund is vanaf deze week de mozaïekfilm Involuntary (‘onvrijwillig/willekeurig’) te zien, dat in vijf parallelle verhalen de gevolgen en mogelijke oorzaken van groepsgedrag ontleedt.

Met een vage fatalistische ondertoon observeert regisseur Östlund de meest basale van alle dagelijkse dilemma’s. Should I stay or should I go? Zal ik niets zeggen of toch maar m’n bek opentrekken? Haarscherp brengt hij de al te menselijke neiging in beeld om zich maar te schikken naar onbehaaglijke, onaangename of ronduit onrechtvaardige situaties „omdat protest toch wel niets zal uithalen.” Toch komt ook assertief gedrag er bij Östlund ook niet altijd even gunstig af.

De op het Filmfestival Cannes meest omstreden episode van de film portretteert een buschauffeur die weigert verder te rijden voordat de degene zich meldt die het gordijntje van het reistoilet heeft gesloopt. De manier waarop het gezelschap zwijgt en uiteindelijk een zondebok naar voren schuift, werd even confronterend en onaangenaam gevonden als het gedrag van de chauffeur. Natuurlijk ontkom je niet aan een vergelijking met ongepaste burgerlijke gehoorzaamheid in recente geschiedenis, inclusief de Tweede Wereldoorlog. En daar is het Östlund om te doen.

Doordat Involuntary met lekenacteurs in een semi-improviserende setting is opgenomen, doet de film authentiek aan. Maar Östlund is ook een sterk stilist, wat de schok over ons eigen bangige en conflict vermijdende gedrag des te groter maakt. Tijdens het afgelopen Filmfestival Rotterdam vertelde hij daarover een geweldige anekdote. Zelf had hij ook even geaarzeld of hij de acteur die door het dolle heen was toen de film voor Cannes was geselecteerd moest vertellen dat hij geheel uit de film was geknipt.