Uitsluitend in 's lands belang

Als De Telegraaf zegt dat zijn achterban zich niet vertegenwoordigd voelt in de publieke omroep, is er geen reden daaraan te twijfelen, want niemand kent die achterban zo goed als De Telegraaf zelf. En als hoofdredacteur Sjuul Paradijs in een interview met zijn eigen krant zegt dat niemand in Hilversum beter in staat is het Telegraafgeluid te laten horen dan De Telegraaf, dan heeft hij per definitie gelijk. Echt is beter dan namaak.

Managers van de publieke omroep betogen al jaren dat zij meer willen bieden aan wat zij neerbuigend ‘de maatschappelijk teleurgestelden’ noemen. Daartoe zouden kritische, onafhankelijke journalisten (kritisch en onafhankelijk heet automatisch ‘links’) zichzelf moeten verloochenen en programma’s maken die zij eigenlijk platvloers en dom vinden. Zo’n benadering getuigt van minachting. Niemand zit te wachten op nep en kitsch voor het vulgus.

Het aardige van het initiatief van Paradijs om met de omroep Wakker Nederland een vacuüm in het publieke bestel te willen vullen, is dat hier the real thing wordt gepresenteerd. Paradijs, welgemeend rechts, hoeft echt niet te verzinnen wat zijn publiek wil horen. Hij vindt het zélf. Het is een authentiek geluid.

Vertegenwoordigt Wakker Nederland, zeg dus maar De Telegraaf, een maatschappelijke stroming in Nederland? Dat is een van de voorwaarden die de Mediawet stelt aan omroepen in het publieke bestel. Het antwoord ligt voor de hand: natuurlijk staat de grootste krant van Nederland voor een stroming, door Paradijs omschreven als „conservatief en neoliberaal”. Statutair ontkende de krant vanouds tot enige stroming te behoren, zij noemde zich ‘neutraal’, zoals nog dagelijks parmantig boven het redactionele commentaar staat: „Het dagblad De Telegraaf geeft onpartijdig nieuws, zonder gebonden te zijn aan enige staatkundige partij, kerkelijke richting of belangengemeenschap, uitsluitend in dienst van ’s lands belang.” Dat was altijd al om te lachen en het nieuwe etiket „conservatief en neoliberaal” is dan ook een welkome coming out.

In het tijdperk van de verzuiling lagen de verhoudingen helder: rechtse liberalen hadden de AVRO-bode, lazen De Telegraaf en luisterden ’s zondags op de radio naar de commentaren van G.B.J. Hilterman over de toestand in de wereld. Met de oprichting van Wakker Nederland wil De Telegraaf aantonen dat de voorheen geestverwante omroepen hun bestaansrecht hebben verloren. Paradijs zegt met zoveel woorden dat de Avro en de Tros hun publiek niet meer bedienen. En dit lijkt de werkelijke betekenis van het Telegraaf-initiatief: de erfvijand van de publieke omroep luidt de doodsklok over een bestel dat is ingehaald door de geschiedenis en dagelijks een danse macabre opvoert van lijken die hun overlijdensbericht nog niet ontvangen hebben.

Maar dat hebben zij nu in De Telegraaf kunnen lezen. In paradisum deducant te angeli, zoals de katholieken zo mooi zingen bij begrafenissen: engelen geleiden het bestel naar het paradijs.

Daarmee wil niet gezegd zijn dat Wakker Nederland kan voldoen aan de eisen van de Mediawet. Duidelijk is dat er een grote commerciële organisatie achter zit. De Telegraaf Media Groep (TMG) beheerst al een aanzienlijk deel van de markt van dagbladen en tijdschriften en is ook actief in de commerciële omroep, bijvoorbeeld als aandeelhouder van SBS (via ProSiebenSat.1). Hoe hard Paradijs ook roept dat Wakker Nederland straks geheel onafhankelijk zal zijn van TMG, de banden tussen zijn aspirant-omroep en de exploitatie van De Telegraaf zijn moeilijk over het hoofd te zien.

Maar daar gaat het niet om. De actie van Paradijs is uiteraard bedoeld als genadeslag voor het bestel. Wakker Nederland toont aan dat de Mediawet niet langer bruikbaar is. Hopelijk wordt hiermee op afzienbare termijn de weg vrijgemaakt voor een echte Publieke Omroep, die niet langer verwijlt op het kerkhof van de verzuiling.

De zuilen van weleer bestaan allang niet meer. Nergens vind je nog katholieke duivenmelkers of socialistische zangkoren. Alleen waar de overheid potten met geld klaar heeft staan, hielden de erfgenamen van de verzuiling zichzelf in stand. Tot welke diepten van degeneratie dat heeft geleid, is bijvoorbeeld te zien in de omvorming van voorheen gereformeerde of sociaal-democratische woningbouwverenigingen, die zich soms maar moeilijk laten onderscheiden van de vastgoedmaffia. In het onderwijs beschouwen de schoolbesturen zich als een soort feodale leenheren. Ideële motieven hebben bij de nazaten van de verzuiling onstuitbaar plaatsgemaakt voor marktdenken, commerciële belangen en persoonlijk gewin.

In de omroep is het niet anders. Nadat zij hun representatieve functie hadden verloren, vormden de vroegere omroepverenigingen een omroepbladenbestel, dat alleen kon bestaan dankzij een fictief auteursrecht op de omroepgegevens. Toen dat gesloten bestel door nieuwkomers werd opengebroken, kregen wij een bizarre hybride, een semipublieke omroep die tegelijk afhankelijk is van kijkcijfers en advertenties én van publieke financiering.

Illustratief voor het cynisme en opportunisme waartoe deze situatie uitnodigt, is de schelmenstreek van GeenStijl.nl dat zich als nieuwe aspirant-omroep presenteert „omdat wij ook wel eens een greep willen doen in de 500 miljoen die jaarlijks over de slagboom van het Mediapark wordt gekieperd”. Als er een maatschappelijk of politiek vacuüm is ontstaan, dan komen, als niemand anders het vult, onherroepelijk de avonturiers en profiteurs binnen, of in hun eigen jargon: zij lopen binnen. Men herinnere zich het schorriemorrie dat het door Pim Fortuyn in de politiek geopenbaarde gat kwam vullen.

Het zou weldadig zijn voor de toekomst van de publieke omroep als een serieus te nemen rechtse stroming erin slaagt de ontzuiling van Hilversum te voltooien.

PS Mark Rutte en Atzo Nicolaï schreven zaterdag in de bijlage Opinie & Debat aan mij de mening toe dat een strafvervolging van Wilders wenselijk is omdat „een gevaarlijke verstoring van het maatschappelijk leven en het publieke debat dient te worden afgewend”. Dit is echter niet mijn mening, maar een citaat uit het arrest van het gerechtshof Amsterdam.

Wilt u reageren? Dat kan op nrc.nl/etty