Wandloze bacteriën planten zich voort via grillige uitstulpingen

Er zijn bacteriën die zich kunnen voortplanten via grillige uitstulpingen die loskomen van de oudercel. Het verschijnsel is gevonden bij bacteriën die zijn gefabriceerd door biologen van Newcastle University, maar die denken dat er in de natuur misschien ook bacteriën voorkomen die het kunstje beheersen (Nature, 12 februari). De meeste bacteriën delen zich in tweeën.

De bacteriën die de Britten bestudeerden missen een celwand. In de natuur hebben bijna alle bacteriën wèl een stevige wand, al duiken soms ‘naakte’ varianten op. Dat gebeurt vooral bij patiënten die met antibiotica zijn behandeld. Veel antibiotica vallen de celwand aan. Door toeval gemuteerde bacteriën, die geen wand hebben, zijn in die omgeving in het voordeel. Ze zijn kwetsbaar, maar kunnen zich toch voortplanten.

En dat werkt op een vreemde manier, ontdekten de mensen uit Newcastle. Ze schakelden een gen voor de celwandproductie uit in de bacterie Bacillus subtilis, om de naakte cellen verder te bestuderen. Erg succesvol waren de mutanten niet, maar door selectie ontstonden er enkele stammen die zich wél gestaag deelden. Het waren stammen die, zo bleek, één extra mutatie hadden.

Dat zag er raar uit. De cel hieronder [zie foto] maakte ruim zes uur bubbelvormige uitstulpingen die steeds weer verdwenen. Na zeven uur ontstond een uitstulping die steeds langer werd, en zich vervolgens omvormde tot een ketting van kleine bellen, die vervolgens loslieten. Er waren ook cellen die zich wel ongeveer doormidden deelden. Zo ontstonden er kolonies van meer dan honderd nakomelingen, die vaak verschillend van grootte waren.

Ook het DNA van de bacteriën kwam in de dochtercellen terecht, bleek uit vervolgproeven. De onderzoekers denken daarom dat de nakomelingen leven.

Er bestaan bacteriën die van nature geen celwand hebben: de mycoplasma’s en hun aanverwanten, bacteriën die in dieren en planten leven. Die zouden zich ook via onregelmatige afsnoering kunnen voortplanten, denken de Britten. Al moet gezegd: de weinige soorten die in het lab te kweken zijn, delen zich meestal in tweeën.

Het zou zelfs kunnen, dat bacteriën zich miljarden jaren geleden op grillige wijze van nageslacht verzekerden. Dat zou dan de methode zijn geweest voor celwandloze voorlopers van bacteriën. Het intrigeert de Britten dat zó weinig mutaties een normale bacterie veranderen in eentje die zich totaal anders deelt. Blijkbaar, is hun conclusie, is die oude machinerie nog verborgen in haar genen aanwezig. Hester van Santen