Kabinet valt op heel slecht moment

De financiële crisis, en de reactie van de regering daarop, hadden in Letland al tot rellen geleid. Nu is ook het kabinet gevallen. De Letten zijn ongerust.

„Het wordt een verrassing”, zei de Letse premier Ivars Godmanis drie dagen geleden tijdens een tv-optreden. Hij had net gezegd dat er in zijn regering „nieuwe gezichten” zouden verschijnen, hij wilde alleen niet zeggen wie.

Gisteren werd bekend wie in ieder geval níet: Godmanis zelf. De premier nam ontslag, omdat hij niet langer de steun geniet van zijn coalitiegenoten.

De val van de regering, de veertiende in negentien jaar, komt op het slechts denkbare moment: Letland zit in een diepe recessie, de economie krimpt dit jaar met 12 procent, de werkloosheid stijgt snel, de Letten zijn ongerust. Waarom nu?

„Het is verkiezingstijd”, zegt radiocommentator Maris Zanders, tevens hoofdredacteur van het politieke weekblad Nedela. Op 6 juni houden de Letten lokale verkiezingen, tegelijk met die voor het Europees Parlement. Die economische crisis, zegt Zanders, geeft alleen maar vuile handen. „De ratten verlaten het zinkende schip”

„Godmanis zelf was denk ik wel bereid om zware beslissingen te nemen”, zegt politicoloog Janis Ikstens. „Maar sommige coalitiepartners waren dat niet. Zij zochten naar een smoes om de boel op te blazen.”

Die smoes was een ruzie over ministersposten. Godmanis wilde daar fors op bezuinigen, een trits ministeries zou verdwijnen. Maar de vier coalitiepartijen in zijn centrum-rechtse regering konden het niet eens worden over een herverdeling. Gisteren gaf Godmanis zijn partners een laatste kans om zijn plan te omarmen. Daarna nam hij ontslag.

Godmanis is een oude rot in de Letse politiek. Hij was de eerste premier van Letland na het herstel van de onafhankelijkheid en overzag de pijnlijke economische transformatie. Hij was minister van Financiën in 1998, ten tijde van de eveneens pijnlijke ‘roebelcrisis’. Ook in de jongste storm leek hij de juiste man op de juiste plek.

Het ging anders. In november ontstond een run op spaartegoeden bij Parex, de grootste onafhankelijke bank van Letland. Een maand zat Letland aan het infuus van het Internationaal Monetair Fonds en de Europese Unie. In ruil voor 7,5 miljard euro steun moest Godmanis fors gaan bezuinigen. De belastingen gingen omhoog.

Op 13 januari kwam het, na een vreedzame betoging, tot gewelddadige rellen in hoofdstad Riga. De volkswoede werd aangewakkerd door onhandige uitspraken van Godmanis en zijn minister van Financiën, Atis Slakteris. De premier vergeleek de Letten met „pinguïns” – die gaan bij elkaar staan als het koud is. Slakteris zei dat de situatie in Letland „niets speciaals” was toen alles al op het tegendeel wees.

Ook was er verontwaardiging over de inzet van de binnenlandse veiligheidsdienst tegen kritische economen. Een analist bracht zelfs twee nachten in de cel door, omdat hij de Letse munt, de lat, publiekelijk onveilig had genoemd.

Na de rellen stelde president Valdis Zatlers een ultimatum aan de regering, in een poging het publieke vertrouwen in de politiek te herstellen. Hij wil het onder meer gemakkelijker maken om het parlement via een referendum naar huis te sturen.

Zatlers had hoge verwachtingen van de premier. „De ideale situatie zou zijn als we tien mensen hadden als Godmanis die allemaal in de regering zitten”, zei hij eind januari nog. Maar vorige week was hij het gesteggel over de ministersposten zat en liet hij zich ontvallen dat hij geen vertrouwen meer had in de premier. Het politieke doodvonnis van Godmanis was daarmee getekend. Zijn coalitiegenoten hebben het nu uitgevoerd.