Kraamkamer van nieuwe popmuziek

De hiphopscene van Utrecht is een microkosmos die bruist van het talent. Met de 22-jarige Kyteman en zijn hiphoporkest als blikvanger.

Colin ‘Kyteman’ Benders (22) wist helemaal niet hoe hiphop klonk toen hij voor het eerst de repetitieruimte instapte van hiphopband 6 Of Your Best Friends. Kyteman was dertien jaar oud en muzikaal gevormd op de Kathedrale Koorschool aan de Plompetorengracht in Utrecht, een statige basisschool waar muziekonderwijs, koorzang en catechese op het rooster staan. Thuis luisterden zijn ouders naar klassieke muziek, jazz en wereldmuziek. Op school zong Kyteman in het koor en op zondagen stond hij bij de kerkdienst achter de pastoor.

„Ik was zwaar geshockeerd”, vertelt Kyteman, die tijdens een jamsessie in het Utrechtse jazzpodium SJU was uitgenodigd om eens bij de band te komen kijken. Op de eerste repetitie deed de zes jaar oudere rapper Pax met wilde heupbewegingen alsof hij de trompet van Kyteman verkrachtte. Het was een prettig gestoorde chaos; de muzikanten waren op een stevig pompende groove vrijuit aan het jammen en improviseren. Kyteman: „Ik kwam daar terecht zó van de brave aria’s zingende kindjes. Ik was wat elitair; ik vond dat alleen klassieke muziek en jazz zoals ik die maakte, Echte Muziek was. Maar zo soleren als die gasten daar, dat kon ik helemaal niet.”

In de band die nooit doorbrak, zaten artiesten die deel zouden gaan uitmaken van een lichting toonaangevende Utrechtse acts als Boemklatsch, C-Mon & Kypski, Illicit, Nobody Beats The Drum en Kyteman’s Hiphoporkest. DJ en producer Simon ‘C-Mon’ Akkermans (30) plukte toetsenist Jori Collignon uit die band voor zijn eigen band C-Mon & Kypski: „Het was een hobbybandje bij uitstek, ze hebben nooit iets opgenomen. Maar 6 Of Your Best Friends was de moederkoek van de bands uit Utrecht. Met de sfeer tijdens hun repetities legden ze het fundament voor de sfeer in Utrecht. Dit is een kleine stad; hiphoppers ‘hangen’ met rockers en niemand doet heel gewichtig over zijn muziek. Dat heeft een smeltkroes opgeleverd van muzikanten die elkaar inspireren en die iets van zichzelf willen toevoegen.”

Die smeltkroes klinkt terug in de muziek waar C-Mon & Kypski inmiddels al enige jaren successen mee vieren en waarmee ze door onder meer Zuid-Afrika en de Verenigde Staten toerden. Rijk geschakeerde, stuwende beats waarvoor ze putten uit samples, draaitafeltechnieken, traditionele instrumenten en uiteenlopende muziekgenres, van electro tot polka.

Zesvoudig nationaal scratchkampioen Thomas ‘Kypski’ Elbers (30) heeft de sfeer in zijn stad zien veranderen. Halverwege de jaren negentig zaten hij en C-Mon in hiphopcollectieven die geen lang leven beschoren waren, zoals Central City Click en Mo Money. Kypski herinnert zich vooral de grimmigheid. „Boze gasten in grote jassen die tegen de muur aanstonden en naar Wu-Tang Clan-plaatjes luisterden. Als blank jochie die muziek maakte en scratchte, vond ik het een beetje intimiderend. Toen kwamen we de jongens van Boemklatsch tegen en die zeiden: „fok it. We gaan gewoon gezellige hiphopfeestjes geven. Met muziek waarop gedanst kan worden.”

Op het podium van Tivoli

springen acht jonge rappers in zwarte voetbalshirts met het roodwitte stadsembleem van Utrecht wild op en neer. „Wat komt er na dat Zwolle-ding? Utka!”, roepen ze uit volle borst. De boodschap in het refrein van het nummer Olympische Fakkel is duidelijk. De hiphopscene in Utrecht (in straattaal: Utka) staat klaar om de fakkel over te nemen van de artiesten rond de inmiddels opgeheven Zwolse rapgroep Opgezwolle, als hofleverancier van kwalitatief sterke hiphopmuziek uit Nederland.

Het is meer dan de in het genre gangbare grootspraak. In een relatief korte tijd heeft de hiphopscene in Utrecht zich gepresenteerd als een microkosmos die bruist van het talent. Een bont geschakeerde verzameling rappers, dj’s, producers en muzikanten die van de Domstad de muziekstad maken om in de gaten te houden.

Een van de aanjagers van deze Utrechtse lente is Hein ‘Pax’ Bal (28), een boomlange bebaarde rapper met een fluwelen stem die eerder deel uitmaakte van bands 6 Of Your Best Friends en Illicit en nu de rappende helft is van hiphopduo Pax & Pry. Pax is een van de drijvende krachten van stichting Habek, die zich inzet voor de promotie van vooral lokaal hiphoptalent en die concertavonden en hiphopfestival Roffest organiseert. Hij geeft rapworkshops en gooit regelmatig de deuren open van zijn appartement op de tiende verdieping van een flat aan de Kasaidreef in Overvecht, voor een freestyle-sessie in zijn huiskamer waarbij jonge rappers uit de buurt ter plekke hun raps moeten verzinnen.

Tijdens de hiphopavond Utreg Centraal treedt begin februari een staalkaart van de Utrechtse smeltkroes op. Van de gierende breakbeats van Nobody Beats The Drum tot de vrolijke electro van The Fringe, en van de bezielde trompetklanken van Kyteman tot de Nederlandstalige straatrapper Jae. Dirigent van de avond is DJ Mseize, die de losse nummers van alle aanwezige acts tot een vloeiende show aan elkaar mixt.

Op een korte doorloop na is er niet voor gerepeteerd; het is een spontane, kolkende collage van diverse muziekstijlen, van traditionele instrumenten en elektronica en van bekend en onbekend talent dat elkaar bij het op- en afgaan van het podium snel de microfoon doorgeeft. Pax: „25 van de 30 acts hier hebben geen contract, sommige van die jongens hebben nog nooit in Tivoli gestaan. We willen de hele movement laten zien en de scene zo breed mogelijk promoten. Daarom zorgen we dat iemand die voor een hiphopfeestje komt, krijgt wat ’ie wil maar ook verrast wordt door andere stijlen.”

Tijdens de doorloop ontstaat op het podium een jamsessie die de sfeer van de repetities van 6 Of Your Best Friends ademt. Trompettist Kyteman neemt plaats achter de drums, rapper Pax speelt er op het keyboard een repetitief deuntje bij en er ontstaat een zweverige groove. Andere muzikanten vallen in, er wordt losjes gesoleerd en Pax begint er met een echo op zijn stem overheen te zingen. Het is een jazzbenadering maar dan in baggy jeans en op felgekleurde sneakers.

Volgens rapper Proskript (26) van de opzwepende feestact The Fringe, een act op het platenlabel van Boemklatsch, is die losse benadering van muziek typerend voor de Utrechtse scene. Of het nou gaat om Kyteman of de straatrappers Stropstrikkers, elke artiest geeft een eigenzinnige invulling aan zijn muziek. Het maakt het volgens Proskript moeilijk om de muziek een naam te geven. „Wij maken een ratjetoe van hiphop, electro, metal en house. Ik noem het geen hiphop; we maken geen muziek met een stijl in ons achterhoofd.”

Die eclectische benadering levert het beste resultaat op bij het uit strijkers, blazers en rappers bestaande hiphoporkest van Kyteman. Zijn project, dat ontstond in de huiskamer van Pax, is nu met recht de blikvanger van de lokale scene. Vandaag komt zijn debuutalbum The Hermit Sessions uit. Als dirigent van zijn eigen orkest tilt Kyteman de traditionele live benadering van hiphop naar een nieuw niveau: met klassieke musici die hij tot improvisatie aanzet, in koor zingende en beatboxende rappers en een stevig stuwende band als ruggegraat.

In het door hem samengestelde hiphoporkest komen de muzikale invloeden van Kyteman samen. „Op de Koorschool leerde ik partijen, akkoorden en stemmen harmoniseren.” Wanneer hij aan een nieuw nummer begint, maakt hij er „meteen vijf, zes sporen aan voor het koor.” Het is ook een manier om live op zijn muziek te kunnen variëren; anders was hij wel met een computer op tour gegaan. Hij wil live verbaasd worden door zijn eigen muziek.

Bij de repetities van zijn hiphoporkest moest hij de klassieke violistes aansporen minder te focussen op de muziekstandaard. Hij hield ze voor dat hij wilde horen wat zij bij de muziek bedachten. Hij dirigeert de rappers live om ze harmonieus te laten zingen en te beatboxen (met hun mond ritmes maken).

Kyteman, die jazztrompet en klassieke trompet studeerde aan het conservatorium in Den Haag, wil de kracht overbrengen die hij voelde toen hij voor het eerst de repetitieruimte van 6 Of Your Best Friends instapte. „Mensen klagen dat hiphop ‘geen muziek’ is, maar dat was bij elke nieuwe stroming in de jazz ook zo. Over tien jaar zeggen mensen: vroeger werd er tenminste nog hiphop gemaakt.”

Anderhalf jaar eerder:

In een kleine slaapkamer in de flat aan de Kasaaidreef zit een magere, bleke jongen in een piepkleine slaapkamer achter zijn computer te sleutelen aan een stevige beat met een zware baslijn en een herhaalde pianodeun. Zo nu en dan komen de rappers die in de huiskamer aan het freestylen zijn naar het kleine kamertje om de beat te keuren die daar wordt gemaakt. In de woonkamer wordt gelachen om grappen, worden joints doorgegeven en tips uitgewisseld. Het kamertje is het domein van Kyteman die tot diep in de nacht in zijn eentje achter zijn computer zit. Zijn slaapkamertje oogt met opgestapelde rommel en een kale matras op de grond meer als een opslaghok.

„Ik sliep er eigenlijk nooit”, vertelt Kyteman nu. Slapen, dat lukte hem sowieso slecht. Hooguit een paar uurtjes op de bank in de woonkamer van het appartement dat hij deelde met Pax en de ontspannen in het Frans rappende Reazun. Het was de periode waarin hij de muziek opnam waarmee hij begin 2009 op popfestival Noorderslag optrad met zijn hiphoporkest, een optreden dat door de pers unaniem tot de sensatie van het festival werd bestempeld. Een periode ook, waarin hij zich door het leven worstelde.

„Ik had semipsychoses, waarvan ik me nu nog steeds flarden herinner. Ik geloofde niet meer dat alles wat ik om me heen zag ook daadwerkelijk plaatsvond”, zegt Kyteman. „Ik hoorde stemmen in mijn hoofd die me voortdurend aan het down-praten waren, met als uiteindelijke conclusie: waarom spring je niet van het balkon af? Ik heb met een been over de reling van het balkon gestaan tot ik ineens doorhad wat ik deed.”

In die tijd was hij al succesvol als muzikant. Hij had furore gemaakt in Utrecht en als lid van de band Relax en gasttrompettist bij bands als Voicst en C-Mon & Kypski op de grote podia gestaan. Maar buiten de muziek viel alles in scherven. Hij verloor zichzelf in drugs, at nauwelijks en klampte zich obsessief vast aan een verloren liefde. Pax herinnert zich hoe Kyteman als een schim door het appartement zwierf, op zoek naar restjes peuken. „Hij was zelfkastijder nummer één. Hij at hele dagen niet, hij bleef zijn ex opzoeken. In zijn meest scharminkelige moment heeft hij voor haar Sorry geschreven.”

Sorry is het hoogtepunt op het album van Kyteman en het nummer waarmee hij de optredens van zijn orkest afsluit, omdat hij daarna geen energie meer heeft om verder te spelen. Het is een nummer waarin Kyteman zijn trompet bittere tranen laat huilen. Melancholische klanken zijn er genoeg op zijn album maar Sorry is het nummer waarin zijn emoties het meest onverdund naar voren komen. Maar ook de rauw pompende elektronische rock in het nummer U-Town University maakte Kyteman „toen ik aan het doorflippen was in mijn hoofd en dacht: ik moet niet denken, ik moet een track gaan maken”. Zowel tijdens optredens van het orkest als op het album zijn huisgenoten Pax en Reazun de belangrijkste spreekstalmeesters. Kyteman noemt ze zijn oudere broers: „Zij zorgden dat er op de slechtste momenten een warme plek was om thuis te komen.”

De studio van Kyteman stond pontificaal in de woonkamer; de sfeer van de repetitieruimte van 6 Of Your Best Friends was zijn dagelijkse woonomgeving geworden. „Hij zat voortdurend aan het beeldscherm”, vertelt Pax. „Dan trilde ik om vier uur ’s nachts op keiharde minimal uit mijn bed.” Hij grijnst: „Of op een hiphopbeat. Maar dan ging ik toch mijn bed uit. Anders liep ik het risico dat ik straks niet op die track zou staan.”

Kyteman: The Hermit Sessions. Optredens: za 28 febr. Melkweg, Amsterdam. Tournee.Op 7 maart komt van Pax & Pry het album ‘A Day Off’ uit. Het nieuwe album van C-Mon & Kypski verschijnt in juni. The Fringe staat 12 april op Paaspop in Schijndel en Boemklatsch is 28 febr. te zien op Dirty Dutch Aftershock in de Heineken Music Hall.Zondag is in Tivoli/De Helling een ‘all star jam’ met leden van onder meer C-Mon & Kypski, Kyteman’s Hiphoporkest, Boemklatsch, Pax & Pry, Keynote Speakerz en Nobody Beats The Drum.