Sterstatus Clinton opent deuren in Azië

China kijkt gespannen naar het bezoek, morgen, van Hillary Clinton. De relatie met de VS kan een nieuwe impuls gebruiken, vooral op milieugebied.

Razend nieuwsgierig en een tikkeltje nerveus ontvangt China morgen de nieuwe Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton. „Zij is natuurlijk een fenomeen, een ster, de vrouw van de hier erg populaire Bill Clinton, maar men is hier ook beducht voor grote veranderingen in de relaties met de Verenigde Staten”, zegt dr. Zhu Feng, oud-ambassadeur in Washington en directeur van het China-Amerika Instituut van de Universiteit van Peking.

Afgaande op de Chinese media voelde China zich net als Japan, Korea en Indonesië gestreeld omdat Clinton gebroken heeft met de traditie dat een nieuwe Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken eerst Europa bezoekt en daarna pas Azië aandoet.

Maar dat vereerde gevoel was van kortstondige aard. Vooral de aankondiging van Clinton, die met haar driedaagse bezoek aan Peking een rondreis van een week afsluit, dat zij de Amerikaans-Chinese relatie wil „verbreden”, heeft voor een stroom van zorgelijke waarschuwingen van Chinese commentatoren in de staatsmedia gezorgd.

Onder president Bush ontwikkelde de minister van Financiën Paulson zich tot de leidende, Amerikaanse figuur in de betrekkingen met China. Paulson bedacht de „Strategische Economische Dialoog’’, in de praktijk een halfjaarlijkse Amerikaans-Chinese top. En daarnaast raakten Bush en president Hu Jintao met elkaar bevriend. Achtereenvolgende ministers van Buitenlandse Zaken Powell en Rice figureerden nauwelijks in wat Clinton „Amerika’s belangrijkste bilaterale relatie” noemt.

Clinton heeft voor haar ministerie als het om Azië gaat „de leidende rol” geclaimd. Met de benoeming van speciale gezanten voor schier onoplosbare problemen – Israël/Palestina en Afghanistan/Pakistan – is dat ook een logisch besluit. Maar de Chinese autoriteiten weten, althans volgens Zhu Feng, nog niet precies wat zij moeten vinden van deze bewegingen in Washington.

Uitlatingen van de nieuwe Amerikaanse minister van Financiën, Geithner, dat China de wisselkoers van de Chinese munt (yuan) opzettelijk manipuleert verhevigde de bezorgdheid in Peking over de koers van de nieuwe regering in Washington. Geithner heeft die kritiek na een persoonlijk telefoongesprek tussen Obama en Hu Jintao inmiddels weer grotendeels teruggenomen.

De claim van Clinton vloeit ook voort uit de agenda van president Obama, voor zover die al duidelijk is. Feit is dat de Verenigde Staten China nodig hebben in vrijwel alle grote kwesties van dit moment: het klimaatbeleid, de nucleaire ambities van Noord-Korea en Iran, Pakistan en de hervorming van de internationale financiële instellingen.

Japan en Zuid-Korea vormen voor de VS oude strategische partners, maar China heeft voor Clinton prioriteit om tal van plannen vorm te geven. Daarom, zo kondigde zij vorige week donderdag tijdens een toespraak voor de Asia Society in New York aan, dat zij met „een zeer brede agenda” naar Peking komt.

Mensenrechten, Tibet, vrijheid van meningsuiting en religie horen daar ook bij, liet zij blijken. En daar wordt Peking nerveus van. Zeker in het jaar dat de demonstraties op het Tiananmenplein (1989) en de grote Tibetaanse opstand (1949) worden herdacht. Zhu Feng: „Bepalend is welke toon zij kiest, hoe zij die brede agenda presenteert. De sfeer is belangrijk, want verbreding van de dialoog kan ook voor nieuwe fricties zorgen.” Het laat zich raden dat de Chinese autoriteiten geen discussie wensen te voeren over Tibet of over bijvoorbeeld Charter 08, een door inmiddels 8.000 intellectuelen ondertekend document waarin gepleit wordt voor democratische hervormingen.

Onder president Bush werd China door de VS niet op indringende wijze lastig gevallen met dergelijke mensenrechtenkwesties. Chinese commentatoren hebben er al op gewezen dat de Verenigde Staten China nodig hebben voor een mogelijk klimaatprotocol en voor het beteugelen van de nucleaire ambities van Noord-Korea. Geïmpliceerd werd dat daarom rekening moet worden gehouden met Chinese gevoeligheden. Een uitruil die minister Clinton als het erop aan komt kan ontwijken, want ook China heeft geen baat bij een nucleair Noord-Korea of verdere vergroting van de toch al onbeheersbaar lijkende milieuproblemen.

Zhu Feng: „China ziet het liefst een rimpelloze voortzetting van het beleid van de regering-Bush met misschien nieuwe initiatieven op het gebied van het milieu.” Amerikaans-Chinese initiatieven ter bestrijding van broeikasgassen en andere milieuproblemen zijn op het niveau van diplomaten en wetenschappers in voorbereiding. De Tshingua Universiteit in Peking en de Brookings Institution in Washington hebben een blauwdruk gemaakt voor een Amerikaans-Chinese klimaatovereenkomst.

Die moet dan de weg effenen naar een internationaal klimaatverdrag als opvolger van het Kyoto-protocol. China is een van de grootste vervuilers ter wereld, maar weigert klimaatverdragen te ondertekenen als de VS niet meedoen. Het plan voor een klimaatovereenkomst zal morgen hoog op de agenda staan als een van de mogelijkheden voor een gezamenlijke strategie, die bevestigd moet worden tijdens een top van de presidenten Obama en Hu.

China is wel geïnteresseerd om het klimaat te gebruiken om de Sino-Amerikaanse relaties te vernieuwen. Mensenrechtenorganisaties in de VS en Hongkong vrezen nu dat China kwesties als Noord-Korea, de economie en vooral een klimaatovereenkomst zal gebruiken om niet over mensenrechten te spreken. „Wij hopen dat mevrouw Clinton haar toespraak als First Lady onder de titel Vrouwenrechten zijn mensenrechten tot de VN-Vrouwenconferentie in Peking in 1995 niet is vergeten. Alle kwesties die zij toen aansneed spelen nog steeds”, zo waarschuwen deze mensenrechtenorganisaties vandaag in een open brief. Zhu Feng: „Chinezen hebben een uitstekende indruk van mevrouw Clinton. Zij is hier vaak geweest. Ik hoop dat zij heel goed naar haar deskundige adviseurs op het ministerie van Buitenlandse Zaken luistert en niet naar anti-Chinese organisaties. Klimaat en economie zijn nu de belangrijkste zaken.”

Fotoserie van minister Clinton in Azië op nrc.nl/foto