Pol Pot, was dat een concept?

Dertig jaar na het schrikbewind is het proces tegen de Rode Khmer gestart.

Te laat, zeggen velen. Maar jongeren leren nu wat in de geschiedenisboekjes is gewist.

In Cambodja is gisteren het proces begonnen tegen leiders van de Rode Khmer, die de dood van 1,7 miljoen landgenoten op hun geweten hebben.

Geschiedenisleraar Ung Pheng vertelt zijn leerlingen alleen over de Rode Khmer als ze hun huiswerk niet hebben gemaakt. „Als je tijdens het regime van Pol Pot zo lui was, zou je niet één dag in leven blijven”, zegt hij dan. „Ze zouden je doodmaken en je lever uitrukken.”

Als 64-jarige heeft Ung Pheng de terreur van de Rode Khmer tussen 1975 en 1979 zelf meegemaakt. Hij deed dwangarbeid, herinnert zich hoe zijn piepkleine rantsoen rijstpap voor straf werd gehalveerd. Hij verloor zijn ouders, zes broers en zussen en hun gezinnen. In zijn lessen komt deze donkere periode uit de Cambodjaanse geschiedenis niet ter sprake, want het zit niet in het curriculum. Zijn leerlingen lachen als hij hen met Pol Pot tot de orde roept, want de 16- tot 18-jarigen kunnen niet geloven dat iemand vermoord kan worden omdat hij een beetje lui is.

Ruim dertig jaar na het einde van het Rode Khmer-regime is gisteren het tribunaal begonnen waar enkele van de leiders terechtstaan voor de dood van in totaal zo’n 1,7 miljoen landgenoten. Er is veel kritiek op het tribunaal: te laat, te duur, te weinig aangeklaagden. Maar er is ook hoop dat de rechtszaak zal helpen jongeren te onderwijzen over hoe de Rode Khmer in naam van het communisme Cambodja in een hel veranderde.

„Je kunt jonge Cambodjanen ontmoeten die niet eens weten dat het echt is gebeurd”, zegt de Fransman Gaetan Crespel, manager van audiovisueel archief Bophana. In het basis- en middelbaar onderwijs komt de Rode Khmer-periode niet voor. Censuur door de regering, waarin voormalige Rode Khmer-leden zitten, zegt Crespel. Wie zich in de Rode Khmer wil verdiepen tijdens een studie of promotie, moet naar het buitenland.

Vandaar dat jonge Cambodjanen voor kennis over de Rode Khmer zijn aangewezen op hun ouders. Veel jongeren vertellen dat hun ouders hard moesten werken en maar een klein beetje rijst met water kregen. Dat er genoeg groente, vis en ander eten was, maar dat ze werden vermoord als ze daarvan aten. Zoals chauffeur Ream Mara (27), wiens ouders dat vertelden als hij zijn bord niet leeg at.

Allemaal noemen ze familieleden die zijn omgekomen door de Rode Khmer. Zoals de studente Chhouen Sokunthea (23), van wie de hele familie is uitgemoord. „Omdat het professoren waren. De ongeletterde mensen lieten ze leven.” Alleen haar moeder overleefde.

Veel jongeren zeggen dat ze de gruwelen van de Rode Khmer alleen geloofden nadat ze ‘bewijs’ hadden gezien. Op het terrein van Choeung Ek ziet Srey Srors (19) zo voor het eerst de duizenden schedels die daar uit massagraven zijn gehaald. Op deze killing fields liet kameraad Duch, de eerste verdachte in het tribunaal, zo’n negenduizend mensen executeren.

„Nu geloof ik het pas echt”, zegt Srors, nadat ze langs de massagraven is gelopen. „Mijn opa en oma zijn doodgegaan door het Pol Pot-regime. Mijn vader heeft me dat wel verteld, maar ik dacht dat het niet waar was. Want hoe kunnen Khmer nu zoveel andere Khmer doden?”

Documentalist Lim Sophorn van Bophana begeleidt veel scholieren die het archief bezoeken. Soms weten ze niet dat Pol Pot een persoon was, zegt hij. Ze kennen de naam, maar denken dat het een concept is of de naam van het regime. „Ze zijn vaak bang na afloop, omdat hij gewoon een mens was.”

Ook over de betrokkenheid van andere landen heerst onduidelijkheid. Niet alleen bij jongeren: geschiedenisleraar Ung Pheng vertelt zijn leerlingen dat de Rode Khmer-soldaten hun eigen kinderen doodden en het vlees te eten gaven aan Chinezen die hen kwamen inspecteren.

Zoals met zoveel publieke voorzieningen in Cambodja proberen internationale non-gouvernementele organisaties in het onderwijs te doen wat de regering laat liggen: voorlichting geven over de Rode Khmer.

Het tribunaal zal ook bijdragen tot meer interesse en kennis bij Cambodjanen die de Rode Khmer zelf niet hebben meegemaakt, verwacht archivaris Crespel. Al bestaat er veel scepsis over de rechtszaak die al zo lang is uitgesteld.

Chauffeur Ream noemt het nonsens, geldverspilling. „We hadden het moeten doen toen de Verenigde Naties hier kwamen, begin jaren negentig. Toen leefden de leiders nog. Mijn ouders hebben verteld dat Pol Pot de belangrijkste persoon was in de Rode Khmer, maar die is al dood. Hoe kunnen we dan antwoorden krijgen?”