'Overtuig een patiënt. Bemoeizorg werkt'

In Nederland wordt het erger gevonden om iemand een spuit te geven dan om hem op te sluiten. Maar ook dat is traumatiserend, zegt hoogleraar ethiek Guy Widdershoven.

Rotterdam, 18 febr. - Jaarlijks zitten in Nederland honderden kinderen van twaalf tot achttien jaar tegen hun wil in een separeercel, bleek zaterdag uit onderzoek van deze krant. Dat gebeurt niet alleen in de psychiatrie, maar ook in jeugdzorginstellingen, jeugdgevangenissen en bij verstandelijk gehandicapten.

Guy Widdershoven, hoogleraar ethiek van de gezondheidszorg aan de Universiteit Maastricht, probeert al jaren dwang in de psychiatrie terug te dringen door verbetering van de zorg. In de andere sectoren waar separatie voorkomt, bestaan zulke initiatieven volgens hem nog nauwelijks.

Het is bekend dat Nederland vaker volwassenen separeert dan ons omringende landen. Geldt dat ook voor kinderen?

Widdershoven: „Daar is bij mijn weten geen onderzoek naar gedaan. Het zou me niet verbazen.”

Hoe gaat men in andere landen om met agressie en suïciderisico in de (jeugd)psychiatrie?

„De meeste landen passen sneller medicatie toe, wat de patiënt ook niet altijd als positief ervaart. In een aantal Scandinavische landen blijft men bij de patiënt. Eventueel wordt die gefixeerd (vastgebonden op bed), maar wel met een verpleegkundige ernaast. Voordeel is dat je de patiënt niet alleen laat, wat toch beangstigend voor hem is. En het kost veel mankracht, zodat de verpleging het niet te gemakkelijk zal doen.”

Waar komt de Nederlandse weerstand tegen medicatie vandaan?

„De Nederlandse neiging is het nog erger te vinden iemand een spuit te geven dan hem op te sluiten. Ik heb een onderzoek gelezen waarin psychiaters zelf ook zeiden dat ze liever opgesloten zouden worden dan ingespoten. Dat zit diep in onze maatschappij. Het idee is dat je een ander mens wordt als je ingespoten wordt. Dat dat toch gevaarlijk is.

„Nederland stelt ook de rechten van de patiënt sterker voorop dan andere landen. Ook als iemand niet bij zinnen is, is de Nederlandse benadering niet in te grijpen, behalve als er gevaar is. Veel landen zeggen: als iemand niet wilsbekwaam is, kan hij ook geen medicatie weigeren, dus dan beslissen wij dat voor hem.”

Is de Nederlandse terughoudendheid terecht? Of is de medicatie de laatste jaren zoveel verbeterd dat dwangmedicatie eigenlijk minder ingrijpend is dan separatie?

„De bijwerkingen zijn iets meer onder controle en er zijn wat meer verschillende middelen. Maar het zijn nog steeds paardemiddelen. Ze werken niet heel gericht en hebben niet bij iedereen het gewenste effect.”

Veel psychiaters zeggen: ophouden met separeren kan alleen als we eerder medicijnen mogen toedienen.

„Medicatie kan veel oplossen, maar het staat of valt met de vertrouwensrelatie tussen arts en patiënt. Als je iemand, in plaats van hem in de separeer te zetten, overdondert met een spuit in de bil doet dat ook afbreuk aan de relatie. Dat is net zo goed traumatiserend. Patiënten willen bij de keuze betrokken worden. En ze willen dat de bijwerkingen van medicatie serieus genomen worden.

„Het probleem is dat men het in Nederland moeilijk vindt in gesprek te gaan met een patiënt die niet meewerkt. Maar je kunt best op een respectvolle manier proberen mensen op andere gedachten te brengen. Met overtuigingskracht en drang. Dat type bemoeizorg zie je nu meer. Ik denk dat dat goed is.”

Ook bij kinderen?

„Bij kinderen ligt het nog iets ingewikkelder. Enerzijds kun je makkelijker drang toepassen, want dat doe je in de opvoeding toch al. Anderzijds vinden we het vaak lastig jongeren aan te spreken, zoals ook blijkt uit problemen in het onderwijs en in buurten. Pubers, ook gezonde, zijn voor volwassenen moeilijk in te voelen. Drang heeft al gauw ook een machtsaspect. En daar zullen pubers zich weer snel tegen verzetten.”

Hoe kunnen psychiatrische hulpverleners zich het beste opstellen?

„Je kunt bijvoorbeeld tegen een jongere zeggen: als we nu niet de medicatie gebruiken, ga je straks in de separeer. Dat klinkt misschien flauw, en het blijft gezegd vanuit een machtspositie, maar tegelijk geeft het aan dat je iemand enige ruimte geeft. Én je geeft een argument voor medicatie, namelijk separatie voorkomen.”