Eigen werknemers eerst

Vakbonden willen regels voor vrij verkeer van werkenden in EU aanpassen.

„Buitenlandse arbeid is te makkelijk een goedkoop alternatief voor werkgevers.”

In veel Europese landen verdwijnen iedere dag duizenden banen. De recessie komt veel harder aan dan de meeste deskundigen hadden verwacht. Moet Europa zich opmaken voor een golf van xenofobie en arbeidsonrust met als motto ‘eigen arbeiders eerst’?

Het eerste signaal daarvoor kwam twee weken terug in Engeland. Een Italiaans bedrijf had voor een project van vier maanden op een raffinaderij Italiaanse en Portugese werknemers laten overkomen en ondergebracht op een boot. Dat leidde daar tot de felste vakbondsprotesten in jaren. En tot een waarschuwing: de financiële crisis en de recessie kunnen gevoelens van buitenlanderhaat, protectionisme en kortzichtig eigenbelang aanblazen tot een explosief mengsel.

Dit is geen louter Britse aangelegenheid. De Britse stakers hebben Europese grondregels over het vrije verkeer van werknemers ter discussie gesteld. Ook vakbonden in andere landen willen die regels bijstellen. Deskundigen voorspellen dat ook Ierland en Spanje, waar een explosieve groei van de onroerendgoedsector veel buitenlandse arbeiders heeft aangetrokken, grote sociale spanningen te wachten staan.

Gealarmeerd over de opkomst van „nationalistische en xenofobe gevoelens” heeft de Tsjechische premier Topolánek, halfjaarlijkse voorzitter van de Europese Unie, spoedoverleg georganiseerd. Over twee weken over protectionisme, in mei over de sociale gevolgen van de crisis.

„Het was misschien onvermijdelijk dat protectionistische neigingen en rauwe nationalistische instincten weer naar boven zouden komen in de grootste economische crisis in Europa sinds de jaren dertig”, schrijft Emma Marcegaglia, voorzitter van de Italiaanse werkgeversorganisatie Confindustria, in de Financial Times. „De sleutel tot alles is nu ervoor zorgen dat deze gevaren niet oncontroleerbaar worden.”

Lukt dat? In heel Europa, in commentaren in de kranten en uitspraken van politici, klinkt dat de recessie van de jaren dertig heeft geleerd dat protectionisme verkeerd uitpakt. Maar probleem is, constateert de Spaanse krant El País, dat „de regeringen in het openbaar de noodzaak verdedigen om de vrije handel te versterken, maar zonder aarzeling barrières opwerpen om de interne publieke opinie, die gealarmeerd is door de crisis, te kalmeren.”

„Britse banen voor Britse arbeiders”, hadden de demonstranten bij de olieraffinaderij van Lindsey op hun borden geschreven. Geeft de Franse president Sarkozy niet hetzelfde signaal als hij het „niet gerechtvaardigd” noemt dat auto’s voor de Franse markt worden gemaakt in Tsjechië? Dan moeten bijvoorbeeld Slowakije en België, met grote autofabrieken maar zonder eigen merk, zich ook zorgen gaan maken. Gaat die Britse strijdkreet in heel Europa klinken?

„Die Britse stakers hadden een punt”, zegt Macdara Doyle, woordvoerder van het Ierse Vakbondencongres. „De Europese regels kloppen niet, tenminste, de interpretatie die het Europese Hof van Justitie daaraan heeft gegeven is eenzijdig.”

Sinds 1996 geldt de Detacheringsrichtlijn, die bepaalt dat buitenlandse bedrijven die een project uitvoeren in een ander land daarvoor hun eigen mensen mogen meenemen, op voorwaarde dat dit tijdelijk is en gebeurt tegen de lokale voorwaarden.

Over hoe die eisen moeten worden geïnterpreteerd is felle strijd gevoerd. Het Europese Hof van Justitie heeft daaraan in december 2007 een einde gemaakt. Een Lets bouwbedrijf, Laval, wilde in Zweden een school bouwen met Letse bouwvakkers die geen Zweeds cao-loon kregen. Zweedse bonden waren woedend en begonnen een protestactie. Maar het hof bepaalde dat Laval niet gehouden was aan de Zweedse cao omdat Zweden geen algemeenverbindendverklaring van cao’s kent.

„De Europese rechters vonden het recht op ondernemen belangrijker dan het recht op werk en andere mensenrechten, waartoe ik ook de bescherming door een collectieve arbeidsovereenkomst reken”, zegt de Ierse vakbondsman Doyle. „Dat moet veranderen, anders is het voor werkgevers veel te makkelijk om buitenlandse arbeid als een goedkoop alternatief te gebruiken.”

„Eigenlijk ging het in Lindsey niet zozeer om Britse tegen Italiaanse of Portugese arbeiders”, zegt John Monks, voorzitter van de Europese Vakbondsconfederatie. „Het protest had niets te maken met nationaliteit, maar alles met het ondermijnen van een proces van collectieve onderhandelingen. Dat zouden we niet langer moeten toestaan. Houd je aan de collectieve afspraken van een land, ook als die niet officieel algemeen verbindend zijn verklaard en meer de status hebben van een herenakkoord, zoals ook in Zweden en Denemarken.”

Volgens Daniel Gros, directeur van het Centre for European Policy Studies in Brussel, is een nationalistische strijd om schaarse banen vooral te verwachten in landen als Spanje en Ierland waar heel veel ongeschoolde buitenlandse arbeiders op eigen initiatief naar toe zijn gegaan om te profiteren van de explosief groeiende bouwsector. „Door de crisis zijn bijna allen zonder werk komen zitten. En ze kunnen nergens naar toe.”

Rectificatie / Gerectificeerd

correcties en aanvullingen

Foutjes bij foto’s

In de krant van dinsdag 17 februari stonden foutjes in twee fotobijschriften:

Bij het stuk Oost-Congo is als een soort waterbed (pagina 6 en 7) waren vier foto’s van FDLR-rebellen afgebeeld. Te zien waren drie verschillende rebellen: Eén van de drie was twee keer gefotografeerd.

Bij het artikel Eigen werknemers eerst (pagina 10) stond in het bijschrift dat Britse arbeiders werden afgebeeld. Het ging echter om Spaanse werknemers die op 11 februari demonstreerden tegen ontslag van 1.990 arbeiders.