De geest van Pol Pot

Het historische onderzoek naar volkerenmoord houdt nooit op, juist omdat de waanzin ervan zo moeilijk te verklaren is. Zeker de massamoord die tussen 1975 en 1979 in Cambodja plaatsvond, gaat ieder voorstellingsvermogen te boven. In vier jaar tijd werd toen een vijfde tot een kwart van de bevolking uitgeroeid door de eigen regering van ‘bourgeoiszoon’ Saloth Sar alias Pol Pot alias Broeder Nummer 1.

De in Frankrijk geschoolde communist Pol Pot was in 1975, na het Amerikaanse fiasco in de Vietnamoorlog, aan de macht gekomen. Geïnspireerd door Robespierre in 1792 herdoopte Pol Pot zijn land in Kampuchea en de revolutie van 1975 in het Jaar Nul van een nieuw specifiek communisme.

Pol Pot nam vervolgens de maakbaarheid van de ‘nieuwe mens’ met alle denkbare én ondenkbare middelen ter hand. Steden werden met geweld ontruimd, boerenbedrijven op het platteland onder schot gecollectiviseerd. Geletterdheid en burgerlijke afkomst werden een misdrijf.

Exacte cijfers zijn niet bekend. Algemeen wordt aangenomen dat circa anderhalf miljoen Cambodjanen door de Rode Khmer van Pol Pot zijn vermoord of doodgehongerd. Het was uiteindelijk het ook al communistische Vietnam dat in 1979 met een invasie een einde maakte aan deze hel op aarde.

Over deze periode is in de Verenigde Staten in 1984 een film gemaakt: The killing fields, mede gebaseerd op het lot van de Cambodjaanse fotograaf Dith Pran die vorig jaar is overleden. Mede dankzij deze film is de geschiedenis van de Rode Khmer niet helemaal weggemoffeld.

In Cambodja zelf dreigde dat wel. Decennia lang werden de ‘killing fields’ enigszins genegeerd. De massagraven vol schedels werden weliswaar niet ontkend. Maar er werden geen maatschappelijke gevolgen aan verbonden. Dat werd mede veroorzaakt door het feit dat Pol Pot in 1979 niet werd gepakt en berecht, maar wist te ontkomen. Opererend in de jungle en later in Thailand bleef hij zo tot zijn dood in 1998 een mythische figuur. Het Cambodjaanse volk kon al die tijd geen begin maken met de ‘verwerking’ van het verleden.

Aan deze vergetelheid komt nu dan toch langzamerhand een einde. In Phnom Penh is vandaag het proces begonnen tegen een van de handlangers van Pol Pot: de gevangenisbewaarder Duch, die verantwoordelijk zou zijn voor de dood van 14.000 Cambodjanen. Vermoedelijk volgend jaar volgt hopelijk de berechting van vier andere en hoger gesitueerde functionarissen van de Rode Khmer.

Er is veel kritiek op deze tribunalen dertig jaar na dato. Ze zijn te laat en te beperkt. Veroordelingen zullen dus slechts een beperkte symbolische betekenis hebben, aldus de critici. Die bezwaren snijden hout. Maar er is helaas geen alternatief. Te lang heeft Cambodja gedaan alsof de hel Kampuchea kon worden vergeten. Te veel jonge Cambodjanen kennen hun eigen geschiedenis niet. Als het proces tegen Duch daarin verandering brengt, is dit tribunaal toch de moeite waard. Zonder recht, hoe minimaal ook, immers geen vrede.