'Volendammerij' met Frau Antje

Het in Duitsland zeer bekende kaasmeisje Frau Antje is al sinds de jaren zestig van de vorige eeuw gemodelleerd naar de dracht van een Volendamse vissersvrouw.

Het is een beetje bizar, maar Frau Antje die sinds 1961 in Duitsland reclame maakt voor Nederlandse boter en kaas, is eigenlijk een vissersmeisje. Haar kapje is gemodelleerd naar de hul van een Volendamse vissersvrouw. Maar ze is inmiddels zo’n ijzersterk beeldmerk geworden, dat niemand valt over die discrepantie tussen beeld en werkelijkheid.

Sophie Elpers, medewerker van het Meertens Instituut voor onderzoek van de Nederlandse taal en cultuur, houdt zich al enkele jaren bezig met de figuur van Frau Antje. Ze schreef er studies over met stevige titels als Frau Antje bringt Holland. Kulturwissenschaftliche Betrachtungen einer Werbefigur im Wandel (2005) en Frau Antje die (Käse-) Botschafterin? Inhalte und Funktionen der Kunstfigur für den Umgang mit Grenzziehungen (2007).

Nu heeft Elpers een luchtig boekje geschreven over de geschiedenis van Frau Antje. Ook voor 1961 waren er al kaasmeisjes in zogenaamd Nederlandse klederdracht die de zuivelexport moesten bevorderen, maar Frau Antje werd een zelfstandig persoon. Ze figureerde niet alleen in advertenties en op de televisie, maar trad ook op bij tentoonstellingen en kuste desgewenst ministers en bondskanseliers.

Elpers beschrijft hoe Antje steeds met haar tijd meeging. Begon ze in de jaren zestig als Hollands meisje dat Duitse vrouwen uitlegde hoe ze ’s avonds met kaas uit Holland iets lekkers voor hun naar huis terugkerende echtgenoten konden maken, in 1997 klopte ze zelf op de kazen in het magazijn om te zien of ze al rijp waren. En dan volgde een klompendansje met technobeat. Maar Antje bleef „steevast fatsoenlijk, netjes en zelfs zedig”.

Het beeldmerk Frau Antje was zo sterk dat ze ten slotte is ontsnapt aan de reclame. Ze ontwikkelde zich tot een metafoor voor Nederland en verscheen in Duitse krantenkoppen en cartoons. Zoals Marianne Frankrijk representeerde, zo vertegenwoordigde Frau Antje Nederland, altijd afgebeeld tegen een achtergrond van tulpen en molens. Alleen toen het weekblad Der Spiegel haar in 1994 afbeeldde met een joint tussen de lippen, was het even mis. Zo’n discrepantie tussen beeld en het Nederlandse zelfbeeld was velen te groot. Alsof een nieuwe Duitse aanval op Nederland werd gedaan.

Elpers laat zien dat spanning tussen beeld en werkelijkheid van alle tijden is. Eind negentiende eeuw kwamen er al buitenlandse kunstenaars naar Volendam om het pittoreske, idyllische vissersdorp vast te leggen. Klederdracht was het zichtbare bewijs dat de goede oude tijd er bewaard was gebleven. Volendam liet zich die belangstelling graag aanleunen. Er werden zelfs ateliers gebouwd, waar schilders uit de hele wereld soms enkele jaren bleven. Een eeuw geleden noemde men die internationale vereenzelviging van Nederland met het vissersplaatsje aan de Zuiderzee ‘Volendammerij’. Frau Antje laat zien dat dit fenomeen nog altijd springlevend én winstgevend is.

Boek: Sophie Elpers, Hollandser dan kaas, over de geschiedenis van Frau Antje, € 14,95; zie ook www.antje.de