Tekort komt op een slecht moment

De financiële crisis heeft inmiddels zijn weerslag op de overheidsfinanciën. En zolang de financiële sector slechte resultaten blijft boeken, wordt de recessie alleen maar dieper.

Als de voortekenen niet bedriegen, wordt het een zware week op de beurs én in Den Haag. De financiële chaos die na het faillissement van zakenbank Lehman Brothers de beurs in het vierde kwartaal van 2008 deed instorten en de economische groei deed omslaan in een krimp, heeft de balansen van financiële instellingen zwaar aangetast. Ook de overheidsbalans sloeg er door uit het lood: een gepland overschot van 1 procent in 2009 verdampte in een paar maanden tijd tot een tekort van 4, misschien wel 5 procent van het bruto binnenlands product.

Deze week komen de drie Nederlandse financiële instellingen die injecties hebben gekregen van de overheid (ING, Aegon en SNS Reaal) met hun jaarcijfers over 2008. Vandaag al maakte Nederlands grootste verzekeraar Eureko haar jaarcijfers over 2008 bekend: een verlies van 2,1 miljard euro. Alleen dankzij een kapitaalinjectie van 1 miljard euro van grootaandeelhouders Vereniging Achmea en Rabobank wist het bedrijf erger te voorkomen.

Verzekeringsconcern Aegon dook vanmorgen na de publicatie van de cijfers van branchegenoot Eureko flink omlaag op de AEX in Amsterdam. De koers daalde met 5,6 procent. Aegon komt morgen met de jaarcijfers, en analisten houden rekening met een kwartaalverlies van 800 miljoen euro. Ook SNS Reaal, dat donderdag met cijfers komt, ging ruim 4 procent omlaag. Het bedrijf heeft de 750 miljoen euro die het van de staat kreeg hard nodig, gezien de verhoudingsgewijs grote hypotheekportefeuille en het feit dat kredietbeoordelaar Moody’s de waardering van SNS verlaagde. Dat betekent dat SNS meer geld moet aanhouden tegenover de uitstaande schulden.

Het minst verrassend zullen de cijfers van ING zijn, die woensdag gepresenteerd worden. Niet vanwege een vermeend positief resultaat, maar omdat de bank-verzekeraar vorige maand al openheid van zaken moest geven toen de staat voor 28 miljard euro aan risico’s van het concern moest overnemen. Bij die gelegenheid meldde ING een nettoverlies van 3,3 miljard in het vierde kwartaal, waardoor het verlies in 2008 uitkwam op 400 miljoen euro.

Als morgen de nieuwe ramingen van het Centraal Planbureau gepresenteerd worden voor 2009 en 2010, kan ook het kabinet beginnen met de onderhandelingen over de begroting. De CPB-cijfers, die zeer waarschijnlijk een krimp van de economie van minstens 2 en misschien wel meer procent zullen laten zien, zetten de begroting verder onder druk. Om aan de eigen regels te blijven voldoen (een maximaal tekort van 2 procent van het bbp), zou voor 20 miljard euro omgebogen (bezuinigd of de lasten verzwaard) moeten worden, lekte vorige week al uit op basis van een ambtelijke notitie. Dat is 10 procent van de rijksbegroting, een ongekend groot bedrag.

Minister Bos liet direct na het uitlekken van ‘het ambtelijk concept-rapport over wat er mogelijk onder bepaalde voorwaarden bezuinigd zou moeten worden’ weten dat hij er niet aan denkt om dat bedrag daadwerkelijk te schrappen: „Lees die zin nog een keer: ambtelijk dus niet politiek, concept dus niet definitief, mogelijk dus niet zeker, onder bepaalde voorwaarden dus niet sowieso”, aldus de minister in zijn Bosblog.

De verwachting is dan ook dat het kabinet de begrotingsregels zal loslaten en aanstuurt op een tekort van maximaal 3,5 procent, conform de Brusselse grenzen. Dat vergt nog steeds ongeveer 10 miljard aan ombuigingen.

De verslechtering van de begroting komt op een zeer ongelukkig moment, omdat de kwakkelende economie juist investeringen nodig heeft in plaats van bezuinigingen. Dat is precies wat er nu gebeurt in bijvoorbeeld de Verenigde Staten, China, Japan en Duitsland. Daar worden stimuleringsplannen van soms honderden miljarden dollars gepresenteerd om de economie weer uit het slop te trekken. Dit soort Keynesiaans begrotingsbeleid, waarbij de overheid de rol van aanjager speelt, vergt ook in Nederland miljarden extra. En die zijn er momenteel niet. Nederland kent wel een ingebouwd stimuleringsplan: de jaarlijkse verhoging van de zogenoemde uitgavenkaders. Maar de vraag is of dat voldoende is om de economie nu een beslissend duwtje in de rug te geven.

Daarbij speelt een fundamenteel probleem. Maatregelen die op korte termijn kunnen helpen om de crisis te bezweren (zoals extra uitgaven aan infrastructuur, milieu en woningbouw of verlaging van de belastingen) verplaatsen het probleem deels naar de toekomst. De maatregelen die de economie op lange termijn weerbaarder kunnen maken (zoals het verhogen van de AOW-leeftijd of het versoberen van de AWBZ) hebben een negatief effect op de toch al kwakkelde economie nu.

De situatie begin 2009 heeft zo bezien veel weg van een vicieuze cirkel. De slechte jaarcijfers van de financiële instellingen zetten de beurskoersen onder druk, waardoor de cijfers van het eerste kwartaal nu alweer verder verslechteren. De zorgen over de houdbaarheid van de overheidsfinanciën dragen bij aan de negatieve stemming. Het worden zware weken.